Ozlem Guntaş

Xoza de zaf vîlîkê rindêk û delalî estê. Labre mîyanê nînan de jew jûkeka de weşe est a ke ez xo zana nêzana zaf bala mi ancena. Seba mi zaf sehrin, qedirgiran, zerrî tenik û zere vêşayîya. Sirrê xo zerê xo de dana we û eşqî sembolîze kena. Pelgê xo zaf surela û adirin; zerê xo şîya ting û tarî. Tebîat de seba mi honde aye dirbetin vîlîke çîna. Pêlê xo gonîn ê, û kokan ra şit yeno. Honde ke xassas û dirbetin a, honde zî înat kena. Waxt ke ame bena ra. Vayî rê damîşdana, la dest o xam yan zî xedarî ke pêgûrewte, şîkîna; desinde pelê xo vêrdînêde. La pê şitê xo dirbetanê xo melem kena. Namê na vîlîka efsunîye Xaşxaşik a. Ez jî xo manena rê na delale.;) Coka ez cigêraya û derheqê ayê de zaf efsaneyanê nêweyan ûsn. rê rast ama. Xêle şaş bîya.

Vanê; toximê xaşxaşike qe hewa û roştî nêcenê, labre onca zî binê hardî de se serran, se serrî, hênî towa nêbenê û sonê hewn ra. Keyî ke hêgayan de cite kerde, rayî ûsn. viraştî herd, wele têser-têbin bîye, o wext nê toximî roşnî, tîjî cênê xafilde ra çîm, çêre danê. Xora coka wûsar ke ame, rojî ke bî derg eke rind bî germ, ayê ra tebîat de jêw game û vîrîste de hêgayî di-hîrê rojî de xaşxaşikan ra benê sur, surela..Xo sey vêyvike vêyvikan ra xemelnenê. Xaşxaşike mîyanê jû- di asmî de bena pîl, bena ra, çerexîna, gerayena, xo tadana û hezaran toximanê xo vaydana; çarç- çûrç, axme - tuxme û vila kena; hata ke rêyna wûsar ame bena vîndî sona.

Xaşxaşike vîlîka de zaf zerrî tenika. Eke deştî nayî pira, kok ra cira kerde, desinde pelanê xo rişnena û permelînarû. Labre zaf zî qewetina, xo seveknena û parezena. Kokê xo ke şîkîya desinde sêy sitî awe yena cira. O şit ayê ser o beno jûa; dirbetîya ayê keno qapan û ayê mîkroban ra qorî keno,sevekneno. Ma ke xaşxaşike de nîyada sur vînenîme. Labre, vanê ke; pêlê ayê zaf tîrêj danê, coka mêşî a suriye nêvînenê. A hênî ke şewle dana î vozenê sonê kewnê virara ayê .;) Pelganê ayê ra zî boya werdî, îlacan dermanan virazenê. Şarî kenê sekîn. Her derdî rê derman a.;))

Derheqê xaşxaşike de efsaneyî ,vatîşî deyra yê.

Mîtolojîyê Yunanan de îlahê binê herdî Hades, çêna Demetere( îlaheya bereketî) Persephone’ yê remneno. Demetere fetelîna nêfetelîna çêna xo nêvînena. Honde ke keder kena, kewna rê royî ver û şîya giredana ke hewn ra nêşona. Teqete ra kûyna û bereketê xo dîna ra birnena. Her çî beno hûşk, permelînorû; zimistan yeno. Dîna de çînebîyayenî bena. Îlahê hewnî Hypnos, acîya Demetere rê damîşnêdano û xafilde ra vîlîkanê xaşxaşikan afîrneno û ci rê şerbet virajeno. Demetere bowa xaşxaşikan û şerbet ra xorî şona hewn ra. Eke hêşar bîye nêwe ra dîna rê hîr û bereket ana. Na semed ra kultur û serdemê antîkî de xaşxaşike; sembola hewnî, xo vîr ra kerdîş û bereketî ya.

Gorê jû efsaneyî zî, îlahê cengî Mars be Arêsî ra kewtê qewga. Cayo ke ê kewtê qewga acîye ra, hestîrê pêrîyanê serê herdî, rişîyê û gonîya eskeran ra kewtê têmîyan, têwerte û a wele ra xaşxaşikî vecîyê. Xoza, xirabinîye û ceng qebûl nêkena û nê vîlîkan ra xemelnena, kena rindek.

Anca vanê ke; Hz. Îsa ke kerdo çarmixe acîye ra, gonîya ke eyî ra rişîya, dilopê herdî kerda, hêrekîya û rêza wele. Î dilapêyî amê rê can û a wele ra xaşxaşikê surî bîyê ra.

Jêw efsane yo enteresan zî cengê dîna ya jêwîne de, cayo ke qevga girse vecîya, Belçîka Flandre de, hêgayanê Flandersî de vêrenora. Ceng de bombeyî, topî, meterîşî, hêgayî pêyro têser-têbin benê û cuye qedina. La xafilde ra a wele de bimîlyonan xaşxaşikê surî pişqînê, benê ra. Jû eskero Kanadayîjî dr.John McCrae ceng de jû hevalê xo keno vîndî, ê çîçegan vîneno û ser o şîîrê “ Hêgayanê Flandersî de” nûsneno. Vanê; ûja ra têpîya endî waxtê qedîyayîşê cengî ke ame, Ewrûpa de tayê welatan de a roce, seba yadkerdîşî, xaşxaşikan kenê yaxê xo ra.

Efsaneyê Anatoliya de zî vanê; jû çêneke jû lacekî ra zaf haskerdo, şerm kerdo û nêşîkîya ci ra vajo. Zaf acîya girane onta û lacek ke dîyo xafilde ra bîya jêw xaşxaşike. Yanê waştîyê ke nêrestê jûbînan, sembolê ê aşiqan a zî.

Nê efsaneyan ra zî vajîyeno ke tarîx de zaf kulturan de cayê, manaya xaşxaşike esto. Seba zaf şaran vîlîkêka bimana û sembola çîye ya. Hem huzn, keder, acîye, hêşîrîye, çînebîyayenî bêdermanîye, ceng û merdene sembolîze kena. Hem zî cuye, azadîye, haştîye, haskerdene, eşq, bereket û dermanî sembolîze kena.