Murad Canşad
Demê Nabukadnezarê şahê Babîlî de, ordî erzeno bi welatê cihudan ser, bajaro bimbarek Yeruşalîmî (Qudus) fîneno xo dest. Babîlijî kewenê ver; mabedan ricnenê, zerrnên û sêmên heme çîyan parçe-purçe kenê, bajarî sera-ser talan û texrîb kenê. Awan beno wêran. Nabukadnezar, şah û keye-kulfetê ci zî tey de, pîlan û senetkaranê cihudan ra des hezar merdiman erzeno xo ver, sey esîran gêne beno Babîl. Mîyanê nînan de cengawerî, asinkarî, dartaşî (marangoz) ûsn. meslegdarî est benê. Tewrat de vacîyeno ke pey de tenya feqîr û kesîrî mendî.
Nabukadnezar wexto ke welat wêran keno û pîlan erzeno xo ver beno, pey de besteyanê xo ra teşkîl yew îdare ronano û pîlanê cihudan ra yewerî şah tayîn keno. No keso ke şah tayîn bîyo, demêk ra pey duştê Nabukadnezarî de sere wedareno. Nabukadnezar reyna erzeno bi welatê cihudan ser û Yeruşalîmî dorme keno. Şahê cihudan ewnîyeno ke faydeyê xoverdayişî çin o, dizdî ra remeno. Ordîyê Babîlî pey ra keweno dime; ey pêgênê, benê huzbarê Nabukadnezarî. Nabukadnezar verê çimanê ey de yew bi yew sereyê lacanê ci dano piro, çimanê ey veceno, qeyd û bendan nano piro, erzeno xo ver beno bi Babîl.
Wextêk ra pey Nabukadnezar yew fermandarê xo rusneno bi cihudan ser. Fermandar heme Yeruşalîmî dano adirî ver, sur û bedenanê dormeyî ano war. Mabedan keno têser û têbin ra, her çîyê ci parçe-pirtile keno. Pîlan û senetkaran sey reya verêne erzeno xo ver beno bi Babîl. Tewrat de vacîyeno ke citkaran û feqîran ra teber welat de çi kes nêmend.
Tarîx de nê bîyayenan rê “Surgunê Cihudan Bi Babîl” vacîyeno. Êyê ke surgun bîyê, hewtay serrî oca de xizmetkarî û koleyîye kenê.
Koreş (Kîros, Tewrat de Koreş vacîyeno) dewleta persan ronano, erzeno bi Babîlî ser, peynîye bi împaratorîya înan ano. Dime ra beratê cihudan dano, vano şima serbest ê ke bişorê erdê xo ser, bajar û mabedanê xo newe ra awan bikerê.
Winî beno.
Koreş, babîlijan çi teba ke welatê cihudan ra ardo, peyser dano înan.
Cihudî şonê erdê xo ser la hemeyê ci ney. Taynê înan peyser nêşonê, Mezopotamya ê zerreyan ra vila benê. Xora demê Asuran ra zî taynê cihudan surgun bîyê. Asuran ê ardê dormeyê çemê Xaburî de ca kerdê.
Mezoptamya de nifisê cihudan zêdîyeno, der û dorme ro vila benê. Winî beno ke taynê îdarekarî çimesîyayîya înan kenê.
Dewleta Persan bena împaratorîye, Hindistan ra hetanî Habeşistan hukmê înan ronîyeno. 127 wîlayetî binê îdareyê înan de benê.
Persan ra yewer beno şah ke nameyê xo Ahaşveroş bîyo. Ahaşveroş heme welat ra pîlan û giregiran dawet keno, şogiş (zîyafet) dano. Zewq û sefa hewt rojî dewam keno. Roja hewtine meclîso pîl ronîyeno, pîya wenê şimenê. Ahaşveroş rinda-rind beno zel û zurna(!) bi nê halê xo veng dano şahbanuye ke a biyera xo bimocna ke êyê meclîsî delalîya aye bivînê.
Yew cenîye biyera, xo bimocna meclîsê serxoşan!
Nameyê şahbanuye Waştî bena.
Waştî qebul nêkena.
Winî aseno ke Ahaşveroş îdarekarêko baş nêbîyo. Yewero forseko eyaş bîyo.
Êyê dormeyî Ahaşveroşî tiz kenê vanê; çîyo ke şahbanuye Waştî kerdo tenya duştê şah ney, duştê heme camêdan heqereto pîl o; eger ke na bîyayene bieşnawîya, cenîyî do duştê mêrdeyanê xo de bibê asê.
Tedbîr ronîyeno.
Ahaşveroş heme îdarekaran û pîlanê welatî rê, bi ziwanê her milletî, ferman ray keno ke wa her camêd cenîya xo ser ra serdest bo.
Yewna tedbîr ronîyeno: Meqamê Waştî yê şahbanuyîye wa betal bibo, hurenda aye de yewna cenîya ke layiqê şahî ya , biba şahbanuye.
Heme welat ro gêrenê ke yew keyneka xamaya layiqê şahî peyda bikerê.
Cîya-cîya cayanê welatî ra keynekanê xamayanê rindekanê delalan kom kenê, dore bi dore rusnenê bi verê şahî. Mîyanê înan de nameyê xo Estere, yew kêneka cihude beno. Şah bi aye qayîl beno. Estere bena şahbanuye.
Êyê ke cihudan nêwazenê û çimesîyayîya înan kenê, Ahaşveroşî ver bi înan sur kenê. Vanê; cihudî her ca ro vila bîyê, adet û toreyê xo cîya yo, goş nêkuwenê fermananê şahî ra; ganî fermanê înan bivecîyo.
Winî beno.
Bi ziwanê her milletî fermannameyî nusîyenê, delalî amade benê ke fermanê cihudan îlan bibo. Na xebere şona bi goşê Estere. Estere vecîyena bi huzbarê şahî, vana qewmê mi bide xatirê mi ver. Êyê ke çimesîyayîya cihudan kenê, Estere înan yew bi yew şahî rê vana.
Naye ser şah aqilîyeno, xeleta xo ra agêreno. Fermannameyê verênî betal benê, hurenda înan de êyê neweyî nusîyenê. Êyê ke çimesîyayîya cihudan kenê, fermanê înan vecîyeno.
Goreyê hesabê çimesîyayan, 13ê menga adare de ganî qirrê cihudan biyero la eksê ci beno, qirrê înan yeno.
Seba ke ê ney, dişmenê înan qirr bîyê; cihudî 14ê adare de keyfo belek kenê. No keyf beno adet û tore, 14ê adare mîyanê înan de sey roşanê xelasbîyayişî bimbarek beno.
14ê adare, 21ê adare, yanî Newroz ano merdimî vîr.
Newroz eslen roşanê wisarî yo. A roje, roj tîka-tîk yeno kemerê dinya (ekvator) ser; nêmkureyê Çarpencike de wisar, nêmkureyê Bizeke de payîz dest pê keno.
Şarê nêmkureyê Çarpencike ameyişê wisarî bi cîya-cîya toreyan ra bimbarek kenê. Her şarî bi goreyê xo, mîtolojîk, yew hîkaye kerdo na roje ver ra.
Medan û Persan hîkayeyê xelasbîyayişî kerdo ver ra. Goreyê nê hîkayeyî; îdareyê Dehaqê zulimkarî ronîyayo, şar ver bi ey sere wedareno, 21ê adare de ci ra xelisîyenê.
Çîyo ke aseno…
Cihudî Mezopotamya de mîyanê Medan û Persan de mendê. Roşanê Newrozî înan ra dîyo û pê qayîl bîyê. Sey înan yew hîkayeyê xelasbîyayişî kerda ver ra, xo rê zî kerdo mal. Înan no hîkaye Tewrat de qisimê “Ester” de nuşto. Newroz yê înan o zî.
