Etîk De Rêbazê Bingehînî

Bahrî Çabuk

03.07.2026 - 20:16 Yayınlanma

Bahrî Çabuk

Etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o. Sewbîna ke etîk beşê ke hîra û têgehê ke mûhpem o; zaf teorîyî, quramî, rêbazî estê. Ma heme teorî, quram û rêbazan ser o nê vinderenê. Bi goreyê fikrê ma çar rêbazê etîk yê bingehînî estê. Ma do nuşteya xo nê çar rêbazanê bingehîyan ser o înşa bikere. Seba ke ma rêbazanê etîk bi teferuat analîz bikere, tayê agahî yî lazim ê. Ma do ewela nê agahîyan ser o vindere. Beno ke nuşte de taye vateyê bêrê dorna kerdene. Mi bexişnayene.

Ma bi persan dest pê bikera. Ganî însan senî biciwîyo? Başî û xirabî çi yê? Yew exlaqo raştikên û exlaqo xelet senî ciya beno? Etîk serebût û çalakîyanê exlaqî de manaya yew ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene.[1] Fikirê etîkî yew fikiro şexsî yo. Xebata ke etîkî ser o yena kerdene, yew xebata şexsî ya. Xebatanê etîkî ser o zî yew fikiro hempar çin o. Hokê ewnîyayîşê yê cîya-cîya est ê. Derheqê etîkî de metod û rayê cîya-cîya est ê. Her fîlozof goreyê fikirê xo hoka ewnîyayîşê xo awan kerda. No semed ra yo ke zanist, munaqeşe, şirove, rexne, ray û metodê etîkî zî şexsî yê.

Tarîxê felsefe de, derheqê babetanê etîk û eqlaqî de pers, hoka ewnîyayîşî, pênas, taybetmendî, pers û cewab, ray û metodê cîya-cîya est ê. Tarîxê felsefe kehen û verên o. Nê tarîxê kehen û verênî de felsefe dewrê entîkî ra sey zanistê dîsîplînî bi yew hawayo formê sîstematîkî dest pê kerdo.[2] Sey yew binbeşê felsefe yê qedîmî etîk zî yew hawayo sîstematîk no dewr de dest pê kerdo. Goreyê fîlozof, çime, pers û cewab, dem û wext, ray û metodan na çekuye cîya-cîya yena pênas kerdene[3]. Na nuşte de bi hawayo hîra taybetmendîyanê hoka ewnîyayîşê nê metodan ra ameyo behs kerdene. Belê derheqê mefhûmê etîkî de hetê muhtewa ra, hetê pênasî ra, hetê taybetmendî ra, hetê çimeyî ra, hetê persî ra, hetê cewabî ra, hetê xebatan ra, hetê munaqeşeyî ra, hetê şiroveyî ra, hetê rexneyî ra û hetê metodî ra yew fikiro pardar çin o.[4] Reyna zî tarîxa etîkî de rêbazê bingehînî estê. Na nuşte de bi goreyê hawayê ewnîyayîşê ke hîrayî taybetê nê rêbazan do bêro nuştene.

Bellê etîk de; tedayî ra, pênasî ra, taybetî ra, çimeyî ra, persan ra, ciwaban ra, xebatan ra, munaqeşeyan ra, şîroveyan ra, rexneyan ra û rêbazan ra hemparî yê ke çin yo. Babetê etîkî yê tetbîqî ciwîyayîşê rojane yê komelî de yew cayo hîra gênê. Her grûbe, her meslek, her gure, her kar goreyê xo qaydeyanê etîkî yê tetbîqî ra îstifade keno.[5]

Exlaq pratîk kerdişê etîkî yo û pratîkerdişê etîk bi haweyê ko tetbîqi yeno kerdene û bî teorîya etîkê tetbîqî ameyo namkerdene. Etîkê tetbîqî ser o zî munaqeşeyê ameyê kerdene û ciwîyayîşê rojane de alozîyê ke wejyenê meydan bi qeydeyê teorîya etîkê tetbîqî yenê careser kerdene. Babetê etîkê tetbîqî ciwîyayîşê komelê rojane de cayê ke zêdeyîn gênê. Her grûbe, her mesleke, her gure, her kar goreyê xo qaîdeyanê etîkê tetbîqî ra feydedar beno.[6] Etîkê tetbîqî goreyê grûb, meslek, gure, karan yeno name kerdene. Etîkê tetbîqî sey bîyoetîk, etîkê heywanan, etîkê derdorî, etîkê komelî, etîkê polîtîkî, etîkê huqukî, etîkê karî, etîkê meslekî yenê name kerdene.

Seserra 21ine de pêroyîya rojawanî, ewropa û amerîka bitaybetî tirkîya de warê akademî de etîkî ser o munaqeşeyê hemdemî dewam kenê. Netîceyê nê munaqeşeyan de hema zî derheqê etîkî yew fikiro hempar nêvirazîyayo. Goreyê fikirê fîlozofan metodê cîya-cîya, teori, uslûbê nezerî virazîyayê. Bi nê hawayî reyde termê etîkî binê nê tesîranê cîya-cîya de mendo.[7] Heme dinya de derheqê etîkî de xebatê cigêrayiş û nirxnayişî yenê kerdene. Bi açarnayîş reyde nê xebatî heme dinya ra vila benê. Ma zî seba na xebate nê xebatanê açarnayîşî ra îstifade kerdo.

Seke ma cor de zî îfade kerdbi, derheqê etîkî de xebatê cigêrayîş û nirxnayîşî yenê kerdene. Nê xebatî zî bi açarnayîşî reyde dinya ra vila benê. Seba na xebate ma nê xebatan ra îstifade kerd. Fred Feldman derheqê problemê etîk û exlaqî wina vano; ma ser çi biqewimîyê nê pêro benê babetê etîk û exlaqî. Nê bîyayîşî zî ma kenê wayîrê zanayîş û fikiranê akerdeyan. Eke manaya çekûya etîkî bêro kerdene, yeno vînayene ke na mana tena bi sereyê xo bes nîya. Çunke hetê na manaya etîkî de ganî çekuya exlaqî zî bîyera zanayene û mana kerdene. Goreyê tayê fîlozofan etîk, warê felsefe de cigêrayîşê felsefeya exlaqî yo. La exlaq çi yo?[8] Gelo exlaq yew fikir o? Yan zî exlaq yew dezgeh o? Beno ke yew menzûmê qaydeyan bo. Fred Feldman çekuya exlaqî sey yew term ney sey yew name pênas keno û çekuya exlaqî bi mefhûmê sifetî reyde têkildar vîneno. Fred Feldman çekuya exlaqî ney, hukmê exlaqî, çalakîyê exlaqî, peymeyê exlaqî, qaydeyê exlaqî şuxulneno. Hukmê exlaqî cîya keno û taybetmendîyê hukmê exlaqî hukmanê bînan ra cîya vîneno. Çunke hukmê exlaqî termê erje yan zî îfadeyê erje yê. Yanî hukmê exlaqî; rastî, xeletî, başî, xirabî, zorî îfade kenê[9]. Hukmê exlaqî seba heme kesan sey yew mana erje îfade nêkenê; goreyê kes û komelan nê hukmê exlaqî vurîyenê.

I.Kant objeyê felsefeya pratîkî mefhûmê praksîsî name keno û bi etîkî reyde têkildar keno. Seserra 18ine de I. Kantî xebatê xo yê etîkî yê xoser bi metodê fezîletî dayê şuxulnayene. Rastikênkerdişê yew cuya rastî, çalakîyanê rastikênan ê zanistî ser o xebatê muhîmî kerdê. Tarîxê felsefe û etîkî de I.Kant yew cayo xoser de ca gêno. Çunke I.Kantî hem felsefe de hem zî etîkî de rayîrê neweyî akerdê. I.Kantî tarîxê etîkî ser o yew cigêrayîşo xoser kerdo. Bingeyê etîkî metodê fezîletî ra girewto û yew metodo newe awan kerdo.[10] Nê cigêrayîşan ra pey metodê xo yê xoser awan kerdo. Goreyê ferasetê I.Kantî cuye de fezîleto tewr muhîm waştişê azad û qaydeyê azadî yo. Mefhûmê etîkî yê muhîmî yê I.Kantî, rexne, aqil, xasî, waştiş, azadî, qaydeyî, anomî û maksîmî yê. I.Kant persê azadî çi ya? persayo. I.Kant cewabê nê persî zî bi xo dayo. Goreyê I.Kantî azadî yew fikir, yew îdea yo û kokê nê îdeayî zî sey yew aqilê xalîsî nîşan dayo. Cuye de îdeayê azadî, bi qaydeyê exlaqî reyde yenê pratîk kerdene.[11] Exlak kokê xo îdeayê azadî ra gêno.

I.Kantî, aqilê xalîs û aqilê teorîkî têvernayê û îfade kerdo ke aqilê teorîkî antînomîyan ra (pêkewtişan) virazîya yo. Aqilo teorîk, xo antînomîyan ser o awan keno û dualîtan virazeno. Dualîteyî zî yew çî nêdanê fehm kerdene. Goreyê I.Kantî dinya de erja çalakîya yew subjeyî bi peymeyê maksîmî yê nê hîrê fermananê bêşert û mercan reyde yeno fehm kerdene. Peymeyê exlaqî senînîya waştişî ya başî reyde têkildar o.

B.Spinoza fîlozofo xosere û herrî muhîm yê felsefeyê seserra 17in ra yo.[12] B.Spinoza, taqîpkarê R.Descartesî, hemdemkarê G.W.Leibnizî yo. Eserê R.Descartesî yê bi name Prensîbê Felsefeyî (Principia Philosophiae) ser o yew şiroveyê geometrîkî kerdo û eserê xo yê Etica nuşt o[13]. B.Spinoza sey yew fîlozofo panteîst yeno nas kerdene. Bikilmî panteizm sey seveknayîşê yewbîyayîşê Homayî yê têdeyî yan zî yewbîyayîşê Homa û kosmosî yeno pênas kerdene. Bingeyê panteîzmê B. Spinoza yewkerdişê materyalîzm û spîrîtûalîzmî yo[14]. Felsefeya dînî de fîlozofê panteîstî zaf ê. La panteîzmê B. Spinozayî panteîzmê fîlozofanê bînan ra cîya yo. Na cîyayîya B. Spinozayî sey yew uslûbê xoserî yo. Goreyê neqlkerdişê Hilmi Ziya Ülkenî, sîstemê fîlozofê Îslamî Îbn Arabî û sîstemê B.Spînoza yew şekilo pêroyî yewbînî menenê la netîce de yewbînî ra cîya benê.[15] Çunke tasawufî de fikirê ene’l heq yan zî wehdet-î wucud yew cayo muhîm gêno, no fikir zî meneno fikirê panteîzmî. Kitabê B.Spînoza Etîka, rasterast mefhûmê etîkî ser de nîyo. La nê kitabî de B.Spinoza sîstemê xo yê felsefeya etîkî awan kerdo.

Hetê açarnayox Y.Gurur Sev ra kitabê Aristotalesî yê bi name Etîko Pîl/Fezîletî û Xuyê Xirabî[16] ziwanê tirkî ra ameyo açarnayene. Ma seba na xebate nê kitabî ra zî îstifade kerd. Arîsto dewrê entîkî de seba fikirê felsefe yew cayo muhîm gêno. Arîstoyî problemê etîkî de metodê Platonî şuxulneno. Çunke Arîsto, şagirdê Platonî yo. Labelê Arîsto bi rexnekerdişê sîstemê felsefeya Platonî reyde sîstemê felsefeya xo awan kerdo. Hetê metodî ra Arîsto zî metodê fezîletî şuxulnayo, metodê xo de muhîmî daya zanistîya fezîletî ser. Arîsto etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Esero bi name Etîko Pîl (Magna Moralta) nê eseran ra yew o. Arîstoyî tarîxê etîkî de yew rayîro newe akerdo û mefhûmê etîkî ser o eserê xoserî nuştê. Mefhûmê etîkî ser de yew tesîro muhîm verdayo. No tesîro ke yeno behs kerdene seba xebatanê etîkî yê rojane zî vîyartbar o. Arîstoyî fikiranê etîkî yê verênan ser o heme metod, qaydeyê zanistî, ekolî analîz kerdê û yê rexne kerdê. Kêmaneyê înan nîşan dayê û înan ser de fikirê xo yê xoserî yê derheqê etîkî tetbîq kerdê. Arîstoyî etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo. Derheqê metodê fezîletî de melumatî dayê. Fezîletî bi xuyan, xuyî zî bi xuyê ruhan pênas kerdê. Arîstoyî dima ra fezîletî binê nê di beşan de tesnîf kerdo: Fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî.[17] Goreyê ferasetê Arîstoyî, fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai) mîyanê deman de tecrubeyan reyde aver yenê û perwerdeyî ra virazîyenê. Fezîletê karakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê dergûdila reyde virazîyenê, manaya xo ya xuy û karakterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî ya tewr kehene xuy û karakteran de pêresena. Xuy û karakterî taybetmendîyanê kesan de peyda virazîyenê. O semed ra yo ke manaya etîkî yena manaya xuy û karakterê kesan. Goreyê Arîstoyî fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karakterê kesan. Kesî bezraya nê xuy û karakteranê xo, verênanê xo ra ra gênê, nê zî serebûtanê însanî de limite yê. Nê xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de nesilîyenê. Fezîletê karakterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî seba yew cuya başe, yew edaletê şexsî û yew çalakîya raştî xuy û karakterî yew musayişo derg û dila de virazîyenê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdkerdişê etîkî de yew cayo muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî perwerdeyî reyde aver şino û kesê ke perwerdeyê etîkî gênê benê kesê bifezîletî. Seke nê melumat û cigêrayîşan ra zî yeno vînayene hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metodî ra, qayde û teorîyanê etîkî de yew fikiro hempar çin o. Her yew cigêrayox, nuştox yan zî fîlozofî hetê muhtewa, tedeyî, pênas, taybetmendî, metod, qayde û teorîyan ser o cigêrayîşê cîya-cîya kerdê.

Nê malûmatî sewbîna etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Goreyê xebatanê felsefe, tarîxê etîkî yê umûmî de çar metod, teorî û awirê bingeyinî ameyê qebul kerdene. Nê qebulkerdişî de yew şekilê tarîxî perspektîfê averşîyayîşê fikirê etîkî ca girewto. Na xebate de perspektîfê ma bi yew metodê sîstematîkî reyde mîyanê tarîxî de etudkerdişê etîk û metodanê etîkî yo. Sewbîna zî averşîyayîşê etîkî de etudkerdişê muhtewaya metodanê etîkî yo. Ma do rêbazê etîk yo bingehîyan ra bextîyarî û şahî ser o dewam bikera.

[1] Muastafa Hünkaroğlu, Etîk Kodlar, İhtîlaf Teorisi, KDY Yayınları, İstanbul, 2022 r. 36.

[2] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınalar, Ankara, 2017, r. 39.

[3] Bedia Akarsu, Ahlak Öğretileri, Remzi Katbevi,İstanbul,1982, r. 29.

[4]Ahmet Cevizcî, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yyaınları,İstanbul, 2024, r. 56.

[5] Murat Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, Vakıf Bank Yayınları,İstanbul, 2023 r. 39.

[6] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 68.

[7] Omay, Çağdaş Etik Tartışmaları, r. 92.

[8] Fred Feldman Etîk Nedîr, Fol Yayınları, 2023, r. 15.

[9] Feldman, Etîk Nedîr, r. 25.

[10]I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler,Fol Yayınaları, 2023, r. 20.

[11] I. Kant, Ethıca- Etik Üzerine Dersler, r. 157.

[12] B. Spinoza, Etika, Doğubatı Yayınaları, Ankara,2024, r. 15.