Bahrî ÇABUK

Şaxa şeşine ya felsefayê zanayîşî fenomenolojî yo. Termê fenomenî yunanî yo û yeno manayê asaye/dîmenî ye. Fenomenolojî zî yeno maneyê cigêrayişê heqîqetê nê estîye/dîmenî ye. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ca nê gêno. Destpêk de fenomenolojî seke yew şaxê ke zanayîşî ameyo awan kerdene. La badê cû şaxe hîra biya û seke beşa felsefa yo bingehîne û metodê cigêrayişê zanista komelkî ameya qebul kerdene. Termê fenomenî felsefe de, zanistî de, medya ya komelkî de ciya-ciya mana ra yeno şuxulnayene.

Persê fenomenolojî yê herî muhîme inê yê; eke estîyê ke/dîmenê ke yeno asayene, yeno diyayene, yeno vinayene gelo nê hme raştê/heqîqetê yan nê? La nê heme xeyalê ke yan hewnê ke nê bê? Gelo ewnîyayiş vînayiş o? Gelo vînayiş tena, zanayîşê ke qetî ra bes o? Fenomenolojî ne persan ser o yew metodo ke sereke, yew quramê ko xosere awan kerdiş o.

Fenomenolojî verê ra ameya şuxulnayene. La seke terzêko newe Edmund Husserlî daya şuxulnaye. E. Husserl, fenomenlojî xo mentiq û matematikî ser o awan kerdo. Bi goreyê E. Husserlî felsefe zanistê ko. Hem zanistê ko pratîk û hem zî raya fenomenolojî a keno. Fenomenolojî ser o E.Husserlî ra dima xebatê muhîm û zaf hîrayî ameyê kerdene.

Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê na şaxe çimeyê zanayîşê heqîqetî têkilîya fenomen û numena na. Suje/kirdeyê zanayîşî însanî yo. Çimkî suje çimeyê heme zanayîşan ser o tesîrdar o û heqîqetî manîpule keno. Pozîvîtîzm û empîrîzm çimeyê zanayîşî panç hîssanê eslî qebul keno. Nê quraman de, eke çi yê bi panç hîssan yenê zanayene, encax zanayîşî qetî û raştî anê meydan. Fenomenolojî inan qebul nê keno û seba heqîqetê ke qetî bes vêvîneno.

Fenomenoljî, pozîvîtîzmî û empîrîzmî rexne keno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî yî yewbînî ra tekildar û tesîrdar vîneno. Eke zanayîşê ko qetî, eyan beyan û eşkera est bo, encax bi ewnîyayişê ko fenomenolojîk beno. Fenomenolojî tena şaxê ke felsefayê zanayîşî ni yo. Beno ke badû cû na mewzû ser o hîra bêro vindertene. Bi goreyê mi, ewro felsefe de mewzû herî muhîme fenomenolojî ya. Çimkî etudkerdişê etîk, ontolojî û epîstemolojî seba famkerdişê xozaya komelî çime yê ko bingehîno. Etîk, ontolojî û epîstemolojî zanayê qatbiqatê. Nê qatî bo goreyê deman û mekanan ciya mana viraznenê. Famê nê zanayan ra kendişê ke/ arekolojîyê ke lazim a. Na kendene/ arekolojî ye metodê fenomenolojî de esto.

Ma problemanê epîstemolojî ser o dewam bikerim. Problemê felsefayê zanayîşo hîreyin qirîterê raştîya zanayîşî yo; gelo qirîterê raştîya zanayîşî estê yan nê? qirîterê raştî zanayîşî de yew teorî esta. Na teorî feydadarî/pragmatizm o. Eke qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî ser o awan nêbo, welçekîya qirîteran ra lazimî çin ya. C. Perce û W.James temsîlkerdoxê nê quramî yê. Pragmatîzm hem quramê zanayşî yo hem zî welçekîya krîterê raştîya zanayîşî de tesîrdar o. Bi goreyê feylozofanê/ terefdaranê nê quramî çime û qirîterê raştîya zanayîşî feydadarî/pragmatizm o. Eke zanayîşê ke feydadar nêbo estîya na zanayîşî ra gerek çin yo. Çimkî heme zanayîşî seba feydayê însanî yê. Eke zanayîşî ke feyda nê do însanî, no zanayîşî nî yo. Qirîterî raştîya nê zanayîşî estê. Eke qirîterî raştîya zanayîşî estê se, nê qirîterî kamcin ê? Bi goreyê nê quramî, na mewzû de çar qirîterê bingehînî ameyê qebul kerdene: Munasibîye, bênakokîye, hempareyî û Ffeydedarîye. Nê qirîteran ser o hemparî yê ke çinyo, eqsê rexne esto. Ma na mewzû ser o derg qal nêkenê.

Şîroveyê Felsefayê Zanayîşî Yo Rojane Yî!

Felsefayê zanayîşî de, demo entîk ra nata cigêrayîşê zanayîşî ser o xebatî ameyê kerdene û zaf merhelan ra derbas bîyo ameyo demo ewroyîn. Ewro têgehê şoreşê dîjîtalî yeno şuxulnayene. Dîjîtalîzm malzemeyê xo yo xam epîstemolojî ra gêno.

Ewro estîyê/heqîqetê maxsîmalîstan/gîrdan ser o persgiranîyî nêmendê. Persgiranî estîyê/heqîqetê mînîmalîstan ser o ya. Ewro zî cigêrayîşê estîyê heqîqetî ser o xebatî dewam kenê. Cigêrayîşê heqîqetî xurtbîyayîş û averşîyayîşê zanistîyan ra hetkarî kerd o. Hişmendîya merdimatî ser o tesîrê ke pozîtîf kerdo, hoka ewnîyayîşê ke însanî hira kerd o. Seka însan xo û dorûver xo bişinasno hetkarî kerd o. Nay ra ser felsefayê estî de; xo zanayişê şexsî û komelî cayê ko muhîm gêno.

Wexto rojane yan zî rihêwextî de mefhûm û mewzûya zanayîşî dîjîtalîzmî ser o ya. Çimkî averşiyayişê dîjîtalîzmî, mewzûya zîrekîya viraşteyî/zekaya viraşta heme waran de têmîyanek û alozîyê ke viraşta û heme zanayîş û heqîqet serobin kerd o. Seka heme têgehan û mefhûman, mefhûmê zanayîşî û heqîqet zî heloşya yo. Êdî yew zanayîşê heqîqetî çin yo. Zanayîşî/heqîqetî estê: Heqîqetê tesewurîye, heqîqeto zêdenayene, heqîqeto têmîyanekerde, heqîqeto hîrakerdîye estê. Dinya de çend însanî estê hendê ke hawa heqîqet yenê empozekerdene. No hukmo empozekerdiş ra xelesnayiş bi hoka ewnîyayîşê ke felsefî mumkûn o.

Beno ke bêro vatene; no demo ke hukmê dîjîtalîzmî û zîrekîya viraşteyî de hewcadarî û hukmê felsefeyê zanayîşî nê mendo. Bi goreyê mi eqsê nê fikrî derbasdar o; eke raşteraşt famkerdişê hukmê dîjîtalîzmî de û zîrekîya viraşteyî lazim bo; zêdeyîn hewcadarîya felsefeyê zaanayîşî esto. Eke ma felsefayê zanayîşî ser o fikrê ko rafîne înşa nê kere, zanayiş, zanistî û zanyari ser o zî fikrê ko rafîne înşa nê beno. Çimkî heme zanayiş, zanistî û zanyari yê ma senînîyê/kalîteyê û çendîye/ kantîte fikrê zanayîşî ra yenê.

Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefayê zanistî felsefayê epîstemolojî ser o yeno înşakerdene. Ma do felsefayê zanistî ser o dewam bikera.