Fezîlet hem rêbazêkê etîkî yo hem zî erjêkê etîkî yo. Na nuşte rêbazê etîkî ser o ya. Însan yew mewcûdîyetêko hîs û hizirî yo. Însan yew sîstemêko hişmendî reyde virazîyayo. Însan eynî wextî de yew mewcûdîyetê bifezîlet, bihîs û biaqilî yo. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, xo mecbur vîneno ke xo ra yew dinyaya fezîletî awan bikero. Awankerdîşê na dinyaya/ekolojîya bifezîlete zî fikir û hizirîyayîşan reyde beno. Bifezîletbîyayîş, bihişmendbîyayîş û biaqilbîyayîş taybetmendîyê însanî yê muhîm ê. Însan nê taybetmendîyanê xo reyde estbîyayîşê xo dewam kerdo û keno. Çunku fezîletbîyayîşê însanî yeno manaya zanayîşê însanî, yeno manayê hişmendîya ciwîyayîşê însanî. No zî sey yew taybetmendîya muhîm ya însanî yeno zanayene.
Însanî timûtim xobixo, xo zerre de, derûdorê xo ra persayo: Însan senî bicîwîyo? Manaya cuya çi ya? Fezîlet çi yo? Fezîlet ça ra yeno? Seba însanî gelo fezîletê muhîmî estê yan nê? Feylozofan zî nê persî xo ra zî persayê û goreyê fikiranê xo cewabanê nê persan ser o cigêrayîş û şiroveyî kerdê. Derheqê nê persan de xebatî û rexneyî xo kerdê. Dima xebat û rexneyê xo sey yew metodî awankerdê. Nê metodê ke derheqê mefhûmê etîkî de ameyê awan kerdene ra yew zî metodê fezîletî yo. Awankerdişê nê metodî de persê ke ameyê pers kerdene, persê sey; Fezîlet çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya bifezîletî senî beno? Seba însanî fezîletê muhîmî estê yan nê? Biraştî mefhûmê fezîletî sey mefhûmanê bextîyarî û şahî, feydedarî zafmanayino û yew mefhûmêko zelal nîyo. La mefhûmê fezîletî, bextîyarî û şahî bi yewbînî reyde, miyanê yew têkilîye ke da yo. Çend zî nê persî, sey yew persê hemparîbiyê bî zî cewabdayîşê nê persan de yew hemparîye çin yo. Cewabê nê persan hetê feylozof, kesan, komelan, dewr, metodan ra cîya-cîya ameyo dayene û la hema zî yenê dayene.
Seke ma verê ra zî nuşt bi:Tarîxê etîkî de serûvenê însanî persanê qedîman ser o awan biyo. Nê persê qedîmî nêyê: Însan çî yo? Cuye çi ya? Fezîlet çi yo? Ça ra yeno? Yew cuya bifezîletî senî bena? Seba însanî fezîletê muhîmî est ê yan nêy? Nê persê qedîmî ewro zî muteber ê.
Serûvenê însanî goreyê bawerîyê dînî, zanistî, felsefî, dewr,kesan, kom û şaran cîya-cîya ameyo pênas kerdene. Çunkugoreyê cewabê nê persan corînan, estîya însanî yena famkerdene. Felsefe zanistanê xo yew estîye/ ontoyî ser o de awan keno. Goreyê fikirîyayîşê felsefe însan yew estîya ontolojîk û metafîzîk, epîstemolojîk, estetîk û etîkî yo. Naestîye de fikirîyayîş, yew fonksîyonê aqilî û taybetmendîya merdimatîye yo. Xususîyetê fikirê etîkî yê tewr muhîm zî fikirîyayîşî ser o fikirîyayîş o. Fikirê etîkî yew fikiro reflektîf û rexneyî yo. Sey yew awirêko pêroyî fikirîyayîşê merdimatîye, bi estbîyayîşê etîkî reyde pêreseno.
Însan yew estîyêko fezîletî û komelî yo zî. Sîstem û nîzamêkomelî mefhûmê fezîletî reyde awan biyo. Nîzam û qaydeyê komelî bi têkilîyanê însanan reyde virazîyeno. Komel estbîyayîşê xo fezîletan ser o dewam keno. No nîzam û qaydeyê şexs û komelî ra yew zî fezîlet o. Mefhûmê fezîletî sîstem û nîzamê komel û şexsî de yew cayo muhîm gêno. Însan fezîletan reyde beno yew estîyêko kamîl. Kamcin ca de estîya însanî esta, kamcin ca de estîya însanî ciwîyena weyra ca de mefhûmê fezîletî, exlaqî û etîkî estê. Felsefe exlaqî yan zî bi vatişêko bîn etîk; yeno manaya xuy û karekterê kesan û komelan. Însan ciwîyayîşê xo bi çalakîya exlaqî de pêresenê.Însan aqil, hîs, fikir, weçînayîş û çalakîyanê xo reyde miyanê cuya de ca gêno. Babeta etîkî, teorîya; çalakîyanê raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesano.Babeta exlaqî zî pratîkkerdişê na teorî yo. Babeta exlaqî mîyanê ciwîyayîşî de çalakîya raştî û xeletî, başî û xirabî ya kesan yan zî ya karakterê kesan nîşan dana. Babet û problemê pêroyî yê etîkî qewimîyayîş û kerdişê însanî yê. Babeta exlaqî destpêkî ra hetanî ewro malzemeyanê xo raştî û xeletî, başî û xirabî, fezîletî û bêarî, berpirsîyarî û azadî ra dayêşuxulnayene.
Însanî serûvenê xo de hertim waştoke bibo wayîrê fezîletî û fezîlet sey yew çiyo baş hîs kerdo. Reyna însanî serûvenê xo de bitaybetî waşto ke cuya xo ra fezîletan bigîro. O semed ra însanî, mefhûmê fezîletî ra yew çiyo baş hîs keno. Seke ameyo îfadekerdene, armancê cuya fezletî ra hêzgirewtiş, nebaşî û xirabî ra remayîş o. Bêfezîletbîyayîş cuya însanî de xirabî û nebaşîyan virazneno.
Dewrê entîkî de no problemê fezîletî bala feylozofan zî antoxoser. O semed ra feylozofan na mesele ser o goreyê fikir û metodanê xo xebatî kerdê. Feylozofê ke nê mewzû ser o sey yew waştişî nêy, sey yew problemê felsefe fikirîyayê û xebatîyayê. Destpêkê mefhûmê fezîletî de melumatî dayê û metodê fezîletî awan kerdo. Tarîxê etîkî de problemê fezîletî ser o Epîkourosî reyde destpêkerdo. Epîkouros mîyanê têkilîyanê însanan de çalakî û tepşanê raştikênî yê însanî ser o vinderto. Yanî seba yew cuya bifezîletî têkilîyê însanî ser o cigêrayîşî kerdo. Nê cigêrayîşan de armancê Epîkourosî, çalakî û tepşanê raştikênan ê însanan reyde, mefhûmanê rehetîya zereyî, aramîya zerrî, weşî ra rayirkerdiş o. Goreyê Epîkourosî, cuya de armancê însanî yê tewr muhîm xoresnayîşê şahî yo. Fezîlet zî rayîrvînayîşê rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî yo. Belê tarîxa etîkî de problemê fezîletî bi fikranê Epikourosî dest pê kerdo. La rêbazê fezîletî bi fikranê cîya-cîya feylozofan ra xemelyayo ûbiyo rêbazêko bingehîn.
Rêbazê fezîletî de hîrê feylozofê demanê entîkî de yê fikrê felsefe ser o sîstemê xosereyî awan kerdê. Nê feylozofî; Sokrates, Platon (Eflatûn), Arîsto yê. Sîstem û fikrê felsefeyînê hîrê feylozafan cîya-cîya yê. Bi goreyê nê feylozofan cuyamerdimatîye de fezîlet muhîm o. Belê fezîlet muhîm o; lafezîlet ci yo? Çimeyê fezîletî çi yo? Bi goreyê fikranê feylozofan cîya-cîya cewabê nê persan no rêbaz awan kerdo.Bi goreyê feylozofanê nê rêbazî, miyanê bextîyarî, şahî û fezîletî de têkiliyêke esto. Na têkili bi goreyê nê feylozofanînsan cuyayê xo de tewr eşkeno başî û raştî bikero; bextîyarî û şahîyan ra biciwiyo, la welçek/pîvan fezîlet o. Qandê cuya ke bextîyarî de qaîdeyî estê. Nê qaîdeyî; halê ko welçekî û rehetîya zerreyî lazima, gereka hêz û qewetê aqlî û fikirîyayîşê ko xurt est bo. Çunku halê ko welçekî, bi aqlêko hêz û qewetin virazyeno. Bi goreyê feylozofan însan bi taybetanê aqlî û fikirîyayîşan ra tena niyo. Însan bi taybetanê zerrîzîzî (pathe) û waşteyan zî girêdaye yo. Yeno vinayiş ke nê feylozofanserebûtîyê însanî dûalîte ser o awan kerdo; însan estîyê ke aqlî û fikirîyayîş, zerrîzîzî (pathe) û waşteyan ra pê ameyo. Eke miyanê nê di taybetan de welçekî estbo se, cuya ke bextîyarî û şahî; yanî cuyêko fezîlet zî esto.
Problemê fezîletî ser o tesîrê Sokratesî zêde esto. Sokratesdemo entîk de fikrê felsefî de cayêko muhîm gêno. Sokratesî ciwabê persa serebûtya însanî destûrê ke qedîmî ser o awan kerdo: Xo bizane! Destûrê xo zanayîş destpêke etîkî yo û ewro zî derbasdar o. Ewro etîk bi têkilîyê ke neweyî û tewirê felsefeya neweyan ra felsefeye însanî û felsefeyê erjan ra zî eleqedar o. Etîk bi manayê xuy û qerekterê kes û komelan esto. Kesî û komelî, xuy û qerekterê xo bi kamcin zaneyan, bi kamcin bawerîyan, bi kamcin çimeyan ra gênê û bi destûrê ke awan kerdîşê etîk ser o awan biyo; xo zanyiş senî beno? Bi goreyê vateyan û cigêrayişanê ewro; destûrê xo bizane milkê fîlozofê demê entîkî yo tewr muhîm Sokratesî yo. No destûr destpêkê çimeyê zayiş û zanayişê etîk yo. Bi goreyê Sokratesîçimeyê cuyayê kesan û komelen zanistî ser o awan beno. Cuyayê ke bêzanistî mimkûn nîyo û enceq cuyayê ke bêzanistî ra xirabî virazyeno. Muhîmiya destûrê xo bizane qey kesan û komelan, di awiranê zanistî ano meydan; xo zanayîş destpêko û zanayişanê bînan nê zanayîşan ser o awan benê. Kesî, xo ser o benê wayîrê zanistîyanê xo û xo şinasnenê. Xo zanayîş, xo reyde têkilî viraştiş o. Xo reyde têkilî virşatiş, xo şinasnayiş o. Kesêko xo bişinasno, kesêko xo bizano, kesanê binan zî şinasneno û beno wayîrê zanistîyanê merdimatîye. Kesêko xo ra destpêkê zanayişan bikero, xo ra, kesanê bînan ra, cuyayê xo û cuyayê komalî ra, dinya ra famkeno. Sokrates bi destûrê ke kilma û zixme qaîdeyê ke etîk ya qedîmî awan kerdo û etîk bi manaya fezîletî pênasekerdo.
Problemê fezîletî ser o tesîrê Platonî zî esto. Platon zî demo entîk de fikro felsefî de cayê ke muhîm gênê. Platonî ciwabê persa serebûtîya însanî ra rêbazê Sokratesî şuxulneno. ÇunkuPlaton, şagirtê Sokratesî yo. Sokratesî fikrê xo nênuştê nayraser eserê Sokratesî nê resayê ma. Fikrê Sokratesî eseranê Platonî de ca girewto. Platonî eseranê xo de raştî û edeletî sero cigêrayiş kerdo û qey cuya komelî bextîyarî û başî, fezîlet çimeyê bingehînî qebulkerdo.
Bi goreyê Platonî fezîlet qey îdareyê komelî çimeyo bingehîn qebul kerdo; raştî û edelet cuyayê komelî de xo bextîyarî û başî de nişan danê. Platonî îdareyê komelîyo bi fezîlet eserê xo yo bi nameyê Polîteia (Dewlet) de nuşto. Platonî bextîyarî û bêbextîyarî analîz kerdê, şahî rexne kerda; şert û şurtê cuyaû komelêko bi bextîyarî ser o vinderto. Platon vano ke; cuyakobibextîyarî, şahîyan ra nê, fezîletan ra yeno pê. Nay ra serPlatonî eseranê xo yê bi dîyalogan ameyê nuştene Protagoras û Menon de persa yo; fezîlet çiyo? Na perse ser o cigêrayiş kerdo, malumatî topkerdê, famkerdişê fezîletî krîtîk kerdê; qey cuya şexsî û komelî bextîyarî, çalakiyê raştîyan de welçekê tewr muhîme edelet vineno. Platon zanayarî, cesaret û welçekîfezîletanê muhîman vineno. Platon edeletî bi zanistîyê fezîletî name keno. Çunku edelet şemsiya fezîletanê zanayarî, cesaret û welçekî vîneno.
Problemê fezîletî ser o tesîrê Arîst zî esto. Arîsto zî demo entîk de fikro felsefî de cayê ke muhîm gêno. Arsîto yî zî cewabê persa etîkî ra rêbazê Platonî şuxulneno. Çunku Arîsto, şagirtê Platonî yo. Labelê Arîsto sîstemê xo yê felsefîrexnekerdişê sîstemê felsefe yê Platonî ser o awan kerdo. Hetê rêbazî ra Arîsto zî rêbazê fezîletî şuxulnayo û zanistîyê fezîletîser o vinderto.
Arîsto etîkî ser o eserê xosereyî nuştê; Etîko Pîl (Magna Moralia), Nikommakhos’a Etik (Nikommakhosî ra Etîkê), Eudemos’a Etîk (Etîkê Eudemosî). Tarîxa etîk de, Arîsto rayirê ke newe akerdo û etîkî ser o eserê xosereyî nuştê. Beşê etîkî ser o tesîrê ke muhîm kerdo. No tesîr xebatê etîkê rojane de zî derbasdarê. Arîstoyî fikrê etîk yê verênan ser o heme rêbazî, qaîdeyî, zanisîtîyî, ekolî analîz kerdê û rexne kerdê, kêmasîyê înan nîşan dayê û fikrê xo yê xoserîyê etîkî ser o tetbîq kerdê.
Arîstoyî mefhûmê etîkî sey yew beşo xoser awan kerdo û derheqê metodê etîkî de melumatî dayê. Mefhûmê fezîletî bi mefhûmê xuyan reyde, mefhûmê xuyan zî bi xuyê ruhan reyde pênasekerdo. Dima ra zî mefhûmê fezîletî tesnîf kerdo. Mefhûmê fezîletî sey fezîletê fikirîyayîşî (dianoetika aretai), fezîletê karekterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî ameyo tesnîf kerdene. Goreyê ferasetê Arîtoyî; fezîletê fikirîyayîşê(dianoetika aretai) mîyanê deman de bi tecrubeyan reyde aver şinê û perwerdeyî ra zî tesîr virazîyeno. Fezîlet, qarakterî (ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê demê dergî de virazîyenê, manaya xuy û karekterî ethosî ra gênê. Manaya etîkî yê tewr kehene xuy û karekteran de pêresena. Xuy û karekterî bi taybetmendîya kesan reyde virazîyenê. O semed ra yo ke mefhûmê etîkî yeno manaya xuy û karekteran.Goreyê Arîstoyî fezîletê karekterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yeno manaya xuy û karekterê kesan. Kesî bezreyê nê xuy û karekteranê xo, xo ra verê ra gênê. Nê bezreyê xuy û karekteran serûvenê însanî de nimite yê. Nê xuy û karekterî yew musayîşê demê dergî de nesilîyenê. Fezîletê karekterî(ethikaî aretai) yan zî fezîletê etîkî yew musayîşê demê dergî yê xuy û karekteran ra pey yew cuya başî, yew edaleto şexsî û yew çalakîya rastikêne awan benê. Nê fikirê Arîstoyî perwerdeyê etîkî de yew cayêko muhîm gêno. Çunke goreyê Arîstoyî, fezîletê etîkî bi perwerdeyî reyde aver şino û kesê bi perwerdeyê etîkî reyde perwerde bibê, benê wayîrê fezîletî.
Ma do mewzû ser o dewam bikera. La miyanê şarê ma de yew destûrêko derbasdar esto: Xo bizane; destanê xo ra, ziwanê ra û mîyaneyê xo ra wayîr bivejî!
