Mehmed Olmez
Riha ra 15 kîlometre hetê vakurê rojhelatî ser o, girêk ser o kerrayê girdî est ê ke 12 hezar serrî ra ver ameyê ronayene. Nameyê cayî bi kurdkî Girê Mirazan o, bi tirkî vanê “Göbekli Tepe”. Bi serran dewijan uca de hêgayî ramitî û kerrayê ke kokê înan erdî ra vejîyayêne, antî kişta hêgayan. Kesî nêzanayêne ke binê linganê înan de çi nimite yo.
Kerrayanê ke tarîx serûbin kerd
Serra 1963î de arkeologê Unîversîteya Îstanbulî û yê Chicagoyî gir dî la kesî bala xo nêda ci; înan va "goristanêko verên o". 1994 de arkeologo alman Klaus Schmidt ame uca, kerrayan ra ewnîya û fehm kerd ke no goristan nîyo. Serra bîne kendişan dest pêkerd û heta mergê Schmidtî (2014) dewam kerd. Çîyo ke binê erdî ra vejîya, heme kitabê tarîxî serûbin kerdî.
Binê girî de çend xelqayê girdî est ê ke dormeyê înan de estûnê kerrayênî rêz bîyê. Her estûne şeklê herfa "T"yî de ya; dergîya tayê estûnan 5,5 metre ya û giranîya înan heta 16 tonî ya. Mîyanê her xelqa de di estûnê girdêrî vindertî yê, dormeyê înan de zî des-dîyês estûnê bînî. Nika çar xelqayî (A, B, C, D) ameyê vetene la goreyê cigêrayîşanê jeofîzîkî binê girî de hema 15–20 xelqayê bînî nimite yê.
Estûnan ser o resmî est ê: luwî, marî, xozî, teyrê kesexurî, dûpişkî, gayê koyî, kurnî. Tayê estûnan ser o destî û kemerî neqşîyayê — yanî nê kerrayî merdim ê; kerrayê bêsereyî ke bi destê xo pîzeyê xo girewto. Estûna 43. ya ke "kerraya kesexurî" vajîyena, tewr namdar a.
Çira ecêb o?
Seba ke no bêro fehmkerdiş ganî tarîx bêro vîrardene. Pîramîdê Misirî 4.500 serrî ra ver ameyê viraştene, Stonehenge 5 hezar serrî ra ver. Girê Mirazan nînan ra 7 hezar serrî kehenêr o. Wexto ke no ca ame ronayene merdiman hema nêzanayêne ke genim biramê, heywanan kedî bikerê, firaqanê herrênan virazê; teker çin bî, asin çin bî, nuştiş çin bî. Merdimî seydwan û arêdayox bîyî; gêrayêne, çîyo ke dîyêne werdêne.
Heta Girê Mirazan, tezê arkeolojî wina bî: verê merdiman citekarî kerde, dewe ronaye, dewe bîye bajar, bajar de dîn û perestgeh vejîyayî meydan. Yanî verê nan, dima Homa. Girê Mirazan na rêze çarnaye: tîya de verê perestgeh ameyo viraştene, dima dewe. Klaus Schmidtî vatêne: "Verê perestgeh ame, dima bajar."
Seba ke estûnêka 16 tonî koyî ra bêro birnayene, bêro kaşkerdene û bêro ronayene, bi seyan merdimî hewce kerdêne. Nê merdimî ganî bi hewteyan pîya bixebitîyê, pîya bimanê, pîya biwerê. Kamî ê ardî pêser? Kamî înan rê wezîfe da? Kamî werdê înan temîn kerd? Her pers bi perso bîn beno gird. Eşkera yo ke grûban ra zêdeyêr çîyêk hewce bî: bawerîyêk, rêxistinêk, rayberêk.
Kam û çira?
Tîya de nêzanayîşî dest pêkenê. Keyeyî çin ê, ocaxî çin ê, çimeyê awe çin o — tewr kêmî destpêkê kendişî de wina asayêne. Coka Schmidtî va: no ca cayê ciwîyayîşî nîyo, cayê kombîyayîşî yo; seydwanê dormeyê 200 kîlometreyî tîya de ameyêne pêser, merasîm kerdêne, dima agêrayêne. Tayê arkeologî vanê cayê merdeyan o — estûnê bêsereyî, teyrê kesexurî yê ke goşt wenê, nê heme sembolê mergî yê. Tayê zî vanê estûnî ecdad yan homayî nîşan danê.
La serranê peyênan de kendişanê neweyan tezê Schmidtî zî xeripna. Arkeologan binê girî de dewsê keyeyan, bîrê awe û cirnê girdî dîyî ke tede genim ameyo kutene. Yanî beno ke merdimî uca de zî ciwîyayêne. Nika tezo serdest wina yo: ne tena perestgeh, ne tena dewe — her dîyî pîya.
Têkilîya Girê Mirazan û Qerejdaxî
Tîya de hîkaye nêzdîyê ma bena. Serra 1997î de zanyaran DNAyê genimê kedîyî (sîyez, einkorn) bi genimê koyî yê heme Rojhelatê Mîyanênî reyde muqayese kerd. Encam: genimo ke ewro heme dinya weno, reya verêne kişta Qerejdaxî de mabênê Amed û Riha de ameyo kedîkerdene. Qerejdax Girê Mirazan ra tena 30–40 kîlometre dûrî yo.
Yanî beno ke citekarî tîya de wina dest pêkerda: bi seyan merdimî seba viraştişê perestgehî ameyî pêser, tîya de mendî, hewceyîya werdî bîye; genimo koyî arê dayo, tohimê ci eşto erd; serra bîne reyna ameyî, reyna eşt. Perestgehî merdimî ardî pêser, merdiman nan kedî kerd, nanî merdimî kerdî cayî. Eke no raşt bo, medenîyet Riha û Amed ra, binê Qerejdaxî ra dest pêkerdo.
Binê erdî de nimnayîş
Çîyêko bîn zî ecêb o: nê xelqayî badê çend sey serran bi xo ameyê binerdkerdene. Kerra, herre, esteyê heywanan — pêro ameyê eştene mîyanê xelqayan heta ke estûnî binê erdî de mendî. Çira? Kes nêzano. Beno ke her nesl xelqaya xo viraşta û ya verêne "defin kerda". Beno ke bawerî bedilîyaya. Beno ke tena laserî girî ser o herikîyayî. La no binerdkerdiş rîyê estûnan 11 hezar serrî pawit û ewro ma înan wina pak vînenê.
Ewro
Girê Mirazan 2018 de kewt lîsteya mîrasê dinya ya UNESCO’yî. Dormeyê ci de nika 12 girê bînî ameyê dîyene ke eynî dewrî ra yê — Karahantepe, Sayburç, Harbetsuwan ûêb. Nameyê projeyî "Taş Tepeler" o. Karahantepe de estûnê sey yê Girê Mirazan û heykelêkê merdimî ke 2,3 metre derg o, ameyî vetene. Her serre tayê çîyê neweyî vejîyenê û her çîyo newe persêko newe zî xo reyde ano.
Tewr muhîm o yo: her çîyo ke ma derheqê destpêkê medenîyetî de zanayêne, tîya de reyna yeno persayene. Merdimanê ke ne nuştiş zanayêne ne zî asin, kerrayê 16 tonî birnayî, ser o resmî viraştî û girêk ser o ronayî. Înan waştêne vajê se? Kamî rê vatêne? Ma hema nêzanê. La estûnî hema zî uca de yê: binê Qerejdaxî de mabênê Amed û Riha de vinderte yê û pawenê ke rojêk kesêk ziwanê înan fehm bikero.
