Weysel YILDIZHAN
Prof. Dr. Ercan Çağlayan serra 1980î de Çewlîg [Bingöl] de maya xo ra bîyo. Unîversîte ra ver heme wendekarîya ey bajarê xo, Çewlîg de, qezayê Bongilan [Solhan] de ravîyerto. Dima zî unîversîteyê Ataturkî yê Erziromî de beşê Tarîxî wendo. Ey hem masterê xo hem zî doktoraya xo eynî unîversîte de dayê.
Çağlayanî, xebatê xo yê post-doktorayî Unîversîteya Hamburgî de ke Almanya de ya, kerd. Prosesê post-doktorayî ke teqrîben yew serre dewam kerd. Çaglayanî sernameyê 'Xebatê Oryantalîstanê Almanan ke zazayan ser o yê' ser o yew xebate domnaye. Nika unîversîteyê Alparslanî yê Mûşî de beşê Îlmî Sîyasetî de sey profesor ders dano. Xebatê ey hîna zaf tarîxê nêzdî yê Tirkîya û kurdan ser o yê labelê no nîno a mana ke tena nê babetan ser de xebitîyeno, o hem wareyêko hera de xebatanê xo domneno hem zî nuştoxêko welûd o. Ma do nê roportajê xo de hem Mamosta Ercan Çaglayanî nas bikerê hem zî derûdorê kitabe ey “Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik” de bala xo bidê tarîx, kultur û nasnameyê zazayan ser.
Weysel Yıldızhan: Mamosta Merheba, to seba ke hendê kar û barê xo mîyan de waştişê apey nêçarna û cewab da persanê ma, ma zaf sipas kenê. Ez wazeno ma bi persêkê pêroyî reyde dest pê bikerê û vera vera babeta xo xorîn bikerê. Gelo to key û senî qerar da ke tarîxî ser o biwanî û to bi kamcîn motîvasyonî bala xo da ser kurdan, bi taybetî zazayan?
Ercan Çağlayan: Merheba, seba dawet û eleqeyê şima ez teşekur kena. Ez hêvî kena ke yew sohbeto faydeyîn û bereketin beno. Serra ke mi lîse qedêna, mi qerar da ke tarîxî ser o biwanî. Puanê mi yê îmtîhanî qismê ke hîna berz û biprestîjî tepiştenê, la mi beşê tarîxî nuşt. Mi Unîversîteya Ataturkî ya Erziromî de tarîx wend. Serra 1997î de ke mi unîversîte dest pêkerd, hem kîtabê/metnê ke mi wendêne, hem zî fikr û îdeolojîyê mamostayanê mi zaf tirkperest bî, no zî bîy sebeb ke ez tarîxê kurdan meraq bikerî. Netîceya nê meraqî de, kitabxaneyê unîversîte de derheqê kurdan de çi est bî, mi fotokopîyê înan girewt û wend. Dewletê kurdan sey Eyyûbîyan, Merwanîyan, Şeddadîyan mi reya verêne o wext wendî. Hem zî, heme kitabxaneyanê Erziromî de derheqê kurdan de mi çi dî, herîna û wend. Netîceya cigêrayîşanê mi de, mi ferq kerd ke o wext derheqê kurdan de kitabê ilmî zehf kêm ê û têra nêkenê. Derheqê kurdan zafê kitabanê mewcûdan zî kitabê amatorî bîy ke bi hawayêkê pawitişî/defansîf nusîyabîy. Hem kurdan tim înkar ameyêne kerdene, hem zî weşanê ke derheqê kurdan de bîy sansur dîyêne, no zî bîyêne sebeb ke xebatê kurdan zehf kêm û zeyîf bimanê. Mi zî unîversîte ra dest pêkerd û na babete ser o wendişê cîdî kerdî. Dima ke ez mezûn bîya, mi qerar da ke ser kurdan sey akademîk bixebitîyî. Peynîye de mi hem tezê masterî hem zî yê doktorayê xo tarîxê kurdan yê modernî/nêzdîyî ser o kerd.
Unîversîteya Hamburg.
Xebatanê xo yê master û doktora ra dima, mi derheqê tarîxê kurdan yê modernî de xeylê kitabî û meqaleyî nuştî. Reyna zî, kongre û sempozyuman de mi teblîxî pêşkêş kerdî. Mîyanê babatanê xebata mi de, awankerdişê dewleta Kemalîste, têkilîyê aye bi kurdan û kolonîzekerdişê Kurdîstanî sey babetî ca gênê. Bi îfadeyêkê bînî, ez eşkena vajî ke polîtîkaya Komara Kemalîste ya Kurdîstanî, înkarê kurdan û kurdkî, kurdîstan de îskan, sirgûn, polîtîkayê asîmîlasyon û disîmîlasyonî û vera nê polîtîkayan xoverdayîşê kurdan, babeta sereke ya xebatanê mi yê.
Hîrê çîyê esasî sebeb bî ke ez babeta zazayan ser o bixebitîyî: Yewîn, ez sey kesêk tarîxê kurdan sero xebitîyeno, mi tarîxê zazayan meraq kerdêne. Diyîn, hem zaza hem zî tarîxnasbîyayîşê xo ra, ez zaf rey persa 'Zazayî kam ê?' de rî bi rî mendêne. Raştîye de, serranê 2000î de hîrabîyayîşê munaqeşeyanê zazayan û zaf rey orteyê nê munaqeşeyan de mendişê mi, wesîle bi ke ez derheqê zazayan de bixebitîyî. Hîrêyîn, pîyase de derheqê zazayan de xebatêka bi rêz û bêz zî çinêbî. Nê hîrê sebebê esasî, ez elzem û mecbûrî verdayo ke zazayan ser o amadekerdişê yew xebata îlmî û akademîke bikerî. Mi zî nê hîrê sebebanê esasan ra hereket kerd û nê karî rê dest pêkerd û netîce de mi no kitab nuşt. Welhasil, peynîye de qismet bi ke mi bi nameyê zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik (Zazayî: Tarîx, Kultur û Nasname) yew kitab nuşt.
W.Y: Belê Mamosta, seke ti zî vanê munaqaşayê ke derheqê zazayan ser ra benê to mecbur verda ke ti hîna zaf bala xo bide tarîx, kultur û nasnameyê înan ser û na mesele ser o to kitabêk neşir kerd. Gelo hem camiaya akademik de hem zî şarê xo ra to reaksîyono senîn dî?
E.Ç: Eya, munaqeşeyanê ke derheqê zazayan de yê hem meraqê mi derheqê zazayan de zêdîna hem zî sebeb bi ke ez babete ser o wendiş û cîgeyrayîşanê xorînan bikerî. Nê wendiş û cîgeyrayîşê ke serranê dergan ra hetanî nika dewam kenê, kitabê zazayan de ameyî cisim. Helbet, persê ke derheqê zazayan de mi ra ameyêne perskerdene, munaqaşayanê zazayan ra cîya nêbîy ke 1980 ra nat zêdîyabîy. Yanî cewabê esasî yê ke persan pawitêne, mesela na bî ke gelo zazayî kurd ê yan nê. Tebîî ke nê munaqaşayan, xebatêka akademîk û ilmî mecbûrî kerdêne.
Eşkerayî, seke mi cor ra va derheqê zazayan de kêmasîya zanayîşî/malumatî û lêşinîya/qilêrîya zanayîşî, ez kerda mecbûr ke nê kitabî binusî. Yanî hem derheqê zazayan de kêmasîya zanayîşî, hem zî qilêrîya zanayîşî ez teşwîq kerda ke ez nê kitabî binusî. Xaseten bi vila bîyayîşê teknolojîya înternetî, sey her babete, babeta zazayan de zî hedê xo ra zehfêr lêşinîya zanayîşî est viraştêne. Û na lêşinî roj bi roj zêdîyayêne û nika zî dewam kena. Kilmek ra, kêmasîya zanayîşî û lêşinîya zanayîşî derheqê zazayan de, xebatêka ilmî û akademîkî mecbûrî kerdêne. Bêguman, lazim o ke ez vajî ke derheqê zazayan de, herçiqas ke tay bê zî, xebatê erjîyayeyî ameyê kerdene. La, xebatê ke pîyase de tay est ê zî, cewabê heme persanê derheqê zazayan de nêdayêne. Sebebê nê çîyan ra, mi kitabê xo yo behskerde nuşt. Kitab de, mi hewl da ke erdnîgarîya ke zazayî tede ciwîyenê, nufus, ekonomî, tarîx, edebîyat, kultur û nasnameyê înan û munaqaşayê ziwan û lehçeyan bi metodanê akademîk û zanistî bigîrî dest. Kitab, hetê weşanxaneyêkê biprestîjî sey Weşanên Zanîngeha Bilgi ya Stenbolê ra ame çapkerdene. Çapa yewine ya kitabî wextêko kilm sey di hefteyan de qedîyaye. Serra 2024î de kitabî çapa xo ya çarine kerde. Çapa çarine ya kitabî, çapeka hîrakerde ya û reyna çim ra ravîyarnaye ya. Çapa çarine, teqrîben 150 rîpelan bi zanayîş û belgeyanê neweyan reyde ameya rojanekerdene.
Derheqê kitabî de mi hem hetê akademîkî ra hem zî wendoxanê pêroyî ra reaksîyonê cîyayî girewtî. La ez eşkena bi rehetîya zerrî vajî ke, her di hetan ra zî, bi giranî, mi reaksîyonê erjayî û paştîdayoxî girewtî. Resayîşê kitabî bi çapa çarine û wendişê ey sey kitabê dersî yê hetkarî beşên lîsans, master û doxtora yê tayê unîversîteyan de, nîşanê nê çîyî yo. Hem zî, nuştişê nuşteyanê nasnameyî yê zafî bi tirkî, îngilîzî, zazakî û kurmanckî mecrayanê neteweyî û mîyanneteweyî de derheqê kitabî de, nîşanê eleqeyê ke kitabî rê ameyo ramotene yo. Dawetkerdişê zaf konferans û pêşkêşkerdişan derheqê kitabî de zî eşkenê sey netîceyê nê eleqeyî bêrê şîrovekerdene. Teberê nê heme çîyan de, tayê hetan, bi ewnîyayîşê xo yê îdeolojîyêkê hişkî, medyaya sosyale de qalê neyînî zî kerdî. La, reaksîyonê behskerdeyî, ilmî û akademîk bîyayîşî ra zêde, sey ke mi va, reaksîyonê îdeolojîk û hîsî bîy.
W.Y: Gelo na çapa peyêne de kamcîn babetan de agahîyê neweyî vejîyayî to ver ke to kitabe xo hîra kerd Mamosta, pêroyî ti şene wendoxanê ma rê na babete ser o qisey bikerê?
E.Ç: Belê, kitab mabênê serranê 2016-18î de 3 çapî kerdî. Atmosferê sîyasî yê Tirkîya ke bêro vîrê merdimî, seba kitabêkê winasî 3 çapî xirab nêhûmarîyeno. Çapa 4. ya kitabî ya hîrakerde, çapa yewine ra heşt serrî dima weşanîyaye. Nê demê mîyanî de, derheqê zazayan de weşanê akademîk û populerî ke kêm nêyê, ameyî kerdene. Unîversîteyanê Tirkîya û Ewropa ra tayînan de, derheqê zazayan de çend tezê master û doktora ameyî amadekerdene. Teberê nînan de, derheqê zazayan û zazakî de tay bibo zî, cûre bi cûre kitabî weşanîyayî. Heto bîn ra -çiyêko muhîm o- sebebê şewbê Covid-19î ra serre 2020 de xeylêk welatan arşîv û kîtabxaneyê xo resayîşê onlineyî rê akerdî. Mi zî arşîv û kîtabxaneyanê behskerdeyan ra derheqê zazayan de agahî û belgeyê neweyî ke kêm nîyê, dest vistî. Mi agahî, belge û cîgeyrayîşanê neweyan sey referans girewt û her çar beşê kitabî zî aver berdî û dewlemend kerdî. Coka, ez eşkena vajî ke nê halê kitabî, derheqê persanê munaqeşeyanê zazayan de cewabanê akademîk û entelektuelan ê bihêzan xo de hewêneno. Peynîye de, mi tay nuşte û zanayîşê şaşî ke çapanê verênan ê kitabî de est bîy, rast kerdî. Analîzê peyênî de, kesê ke wazenê derheqê zazayan û zazakî de wendişêko îlmî û akademîk bikerê, eşkenê bi rehetîya zerrî nê kitabî rê muracat bikerê.
W.Y: Kitabê winasî bi persêk ver nusîyenê û seba ke cewab bidê nê persan argumananê xo bi agahîyanê rast û mentiqî îfade kenê. Gelo wexto ke to nê meseleyî ser o xebate kerdêne tewr vêşî kamcîn persî vejîyayî to ver?
E.Ç: Eya, şima heqdar ê. Perso ke bi wesîleya nuştişê nê kitabî, perso 'Zazayî kam ê?' bi. Şima zî teqdîr kenê ke, no pers bi xo yew perso hîra yo û babet a ke sere û binê ci çinî yo. Halêko winasî ra, mi gerek tarîx ra hetanî sosyolojî, lînguîstîk ra hetanî fîlolojî, kultur ra hetanî etnolojî, etnografî ra hetanî antropolojî, xeylêk dîsîplînanê cîyayan de wendiş û cîgeyrayîşî bikerdêne. Nê prosesê ke zaf zehmet û westnayox bi, tede ez mecbûr menda ke waranê yewbînan ra cîya sey teorîyanê etnîsîte û neteweperwerîye, munaqeşeyanê ziwan-lehçeyî, şertanê asgarîyan ê bîyayîşê netewe ûsn. De zî wendişan bikerî. Mi nê raştîyan ra hereket kerd û mi cîgeyrayîşê xo domna. Cîgeyrayîş û wendişanê xo de ez xeylêk persan ra rî bi rî menda ke kêm nêyê. Rêzkerdiş nê persan mumkun o ke winî bo:
· Zazayî kam ê?
· Zazayî kurd ê?
· Zazayî tirk ê?
· Zazayî fars ê?
· Zazayî ermenî yê?
· Zazayî neteweyêko xoser ê?
· Zazakî lehçeya kurdkî ya?
· Ziwan û etnîsîte mecbûr ê ke eynî bê? ûsn.
Netîceya peyêne de, kamîye/nasname, cewabê 'kam' bîyayîşê yew ferd, grûb, komel yan zî mîletî ya. Min no tarîfî ra hereket kerd û mi bi referansdayîşê çimeyanê nuştekî û fekkîyan ê yewinan nê kîtabî nuşt. Ez eşkena vajî ke kîtab, persanê corênan û persanê bînan rê bi referansdayîşê çimeyanê yewinan û bi metodêko mîyandîsîplînî cewaban gêrayo. Helbet, îdîaya ma çinî ya ke cewabê ke ma dayê, derheqê babete de cewabê peyîn ê. Mumkun o ke vajîyo, no kîtab, bi gama heme kêmasîyanê xo, derheqê zazayan de kîtabêko mutewazî yê muracatî yo. Sey ke mi cor ra va, no kîtab seba ke vengîya ke derheqê zazayan de est a, pir bikero, ameyo nuştene. Gerek ma teslîm bikerî ke, kîtab hetanî ewro, bi zêdeyî xizmetê amancê nuştişê xo kerdo. Û şika mi çinî ya ke ewro û wextê ameyeyî de, bi agahî û belgeyê neweyî, cîgeyrayoxê neslê neweyî, derheqê zazayan de xebatanê hîna 'hewlan' bikerê.
W.Y: Ez wazeno persêko bîn reyde ma babeta xo tayêna xorîn bikerê Mamosta. Şarê ma rast a zî hetê wendiş û nuştişî ra mehrum veredîya û verê înan de dêsêk virazîya ke bi ziwan û nasnameyê xo sey miletanê binan nêşayî vejîyê meydan. Gelo na rewşe tim wina bî yan Komarê Tirkîya ra dima no dest pêkerd?
E.Ç: Sey ke şima zî zanenê, vilabîyayîşê mekteb û wendox-nuştoxîye yew hadîseyo ke aîdê demanê modernan o. Yanî, serranê 1800î ra dima mekteb û wendox-nuştoxîye dest pêkerd û vila bîyî. Pê nê raştîye, serguzeştê modernbîyayîşê Dewleta Osmanîyan û şinasnayîşê înan bi mektebî yanî wendox-nuştoxîya zazayan, seba ke ê zêdetir herêmê koyî û merkezî ra durî de ciwîyenê, erêy bî. Bi îfadeyêkê bînî, herêmê ke zazayî tede ciwîyenê, dewrê Osmanîyan de ê herêman ra bî ke mekteb tewr erêy û tewr kêmî resayo ê cayan. Îlawe, zafînîya zazayan bajaran de nê, dewan de ciwîyayêne û no zî înan şinasnayîşê zazayan mektebî de erêy visto. Heme nînan ser o, qedexekerdişê kurdkî, yanî Kurmancî û zazakî hetê Komara Kemalîste ra zî ame, zazayî bin ra mekteb, kitab û zanayîş ra durî mendî. Na rewşe hem nuştişê zazakî, hem standardîzebîyayîşê ci û hem zî erêymendîşê wendox-nuştoxîya zazakî rê sebeb bî. Edebîyatê zazakî yo ke 1980 ra dima Ewropa de gil da, serranê 2000î reyde Tirkîya de zî dest pêkerd, aseno. Bi vilabîyayîşê teknolojîya înternetî, bi dersanê zazakî yê weçînayî û bi beşanê zazakî yê unîversîteyan reyde, ma şahîdîye kenê ke wendox-nuştoxîya zazakî de goreyê verî zêdebîyayîşêk virazîyayo. La, digama na tabloya pozîtîfe, gerek vîr ra nêkerîyo ke mehrumîya firsendê perwerdeyîya ziwanê dayîke ya zazakî, zêdebîyayîşê bajaran de ciwîyayîş û oto-asîmîlasyon, roje bi roje helîyayîşê zazakî zî lezneno.
W.Y: Ez wazeno nê qiseykerdişê ma reyna persêko pêroyî rey de biqedênî. Mamosta tarîxo ke ma kitaban ra wanenê qala hezar serranê verênan keno û nê serebûtan resneno ewro. Gelo împaratorîyê qedîmî çira ewro çin ê û şarê ke ewro bindest î gelo ameyox de bibê wayirê nasnameyêko serdest?
E.Ç: Belê, îlmê tarîxî, ciwîyayîşanê hezaran serrê verînan tay ya zî zaf şeklêk de resneno ma. Bi nê hetê xo, ma eşkenî vajî ke tarîx, îlmê vîyarteyî yo. La, seba ke ma bi referansdayîşê tarîxî derheqê ewro û meştê xo de zî qeraran gênê, coka ma eşkenê vajê ke tarîx, eynî wext de îlmê ewroyî û ameyoxî yo. Sey ke şima zî zanenê, her dewran wayîrê yew ruhî yo û Almanî naye rê vanê zeitgeist. Coka, mumkun o ke vajîyo, wextanê antîkan ra hetanî ewro gelêk modelê cîyayê dewletan est bîyê. Sey dewletanê bajaran, begîyanê feodalan, mîran, împaratorîyan û netew-dewletan. Malum o, nê demanê modern û post-modernan de netew-dewletî hukumdar ê. Cewabê tewr kilmî yê çinêbîyayîşê împaratorîyan ewro, ma vajê ruhê wextî yo, yanî zeitgeist. Derheqê bîyayîşê wayîrê serdestîye yê mîletanê mezlûm û madunan de, ma tena nê vajê ke no hem bi xîretê înan bixo hem zî bi konjonkturê herêmî û global de eleqedar o.
W.Y: Seba heme cewaban û wexto ke to da ma zaf sipas Mamosta Çaglayan, xeyrê xo sey qala peyêne ti çi wazenê wendoxanê ma ra vajê?
E.Ç: Ez zî, seba wext û eleqeyê şima çiqas teşekur bikerî kêm o. Ez eşkena çi vajî? Zanayîşêko qedîm o: Sermayegozarî [bi tirkî: yatırım] yo tewr pîl yê merdimî o yo ke, sermayegozarî yo ke merdim xo rê keno. Merdimo ke xo rê sermayegozarî keno, keyeyê xo, tarîxê xo, kulturê xo, ziwanê xo, îtiqadê xo, mîletê xo û welatê xo rê sermayegozarî keno. Bêşik, ewro seba ma sermayegozarî yo tewr pîl, sermayegozarî yo ke ma ziwanê xo rê bikerê, o yo.
