Hadrekar /Firat Şîn
Demo Nikayin / Şimdiki Zaman-1
Değerli arkadaşlar, daha önce şimdiki zamana biraz değinmiştik şunu belirtmemiz gerekir ki Zazacada şimdiki zaman ve geniş zaman kuralları aynıdır. Hareketli cümleler (fiil cümleleri) genelde şimdiki zamanla ifade edilirken hareketsiz cümleler (isim cümleleri) geniş zamanla ifade edilmektedir.
Ez wendekar a. (Ben öğrenciyim) cümlesi geniş zamanı ifade eden hareketsiz cümleyken Ez qisey kena. (Ben konuşurum/Ben konuşuyorum.) Cümlesi hem şimdiki zamanı hem geniş zamanı ifade etmektedir ama ağırlıklı olarak şimdiki zaman için kullanılmaktadır.
Bazı özelliklere bakalım;
*Şimdiki zamanda yardımcı fiiller ÖZNEYE göre belirlenir ve fiile bitişik yazılır.
Şimdiki zaman için yardımcı fiiller aşağıdaki gibidir.
Ez ----a
Ti-----a (dişil)
Ti-----î (eril)
O------o
A------a
Ma----ê (veya -î, veya -îme)
Şima--- -ê (veya –î)
Ê------ ê (veya –î)
**Cümlede belirtili nesne varsa bu nesne bükülür. Bükün eki 'î' dir. Belirtisiz nesneyi bulmak için yükleme 'ne' sorusu; belirtili nesneyi bulmak için ise yükleme 'neyi' ya da 'kimi' soruları sorulur.
werd (n): yemek
Ez werd wena. (Ben yemek yiyiyorum.) Ne yiyiyorum? Yemek yiyiyorum. Belirtisiz nesne.
Ez werdî wena. (Ben yemeği yiyiyorum.) Neyi yiyiyorum?. Yemeği yiyiyorum. Belirtili nesne.
***Fiillerin olumsuz hali için olumsuzluk öneki 'nê' kullanılır.
Werdene (yemek),
Ez wena (ben yiyorum), Ez nêwena (ben yemiyorum)
Şîyene (gitmek),
Ez şina (ben gidiyorum), Ez nêşina (ben gitmiyorum)
Vatene (söylemek),
Ez vana (söylüyorum), Ez nêvana (Ben okumuyorum)
Ameyene (gelmek),
Ez yena (ben geliyorum), Ez nîna (Ben gelmiyorum)
=> Burada ses değişimlerinden dolayı istisna olarak “nêyena” değil, “nîna” denildiğine dikkat edilmeli. <=
Nimûneyî / Örnekler
konuşmak: qisey kerdene (Şimdiki zaman kökü ‘qisey ken-‘ dir.)
Ez kurdkî qisey kena. (Ben Kürtçe konuşuyorum)
Ez kurdkî qisey nêkena. (Ben Kürtçe konuşmuyorum)
Ez kurdkî qisey kena? (Ben Kürtçe konuşuyor muyum?)
Ez kurdkî qisey nêkena? (Ben Kürtçe konuşmuyor muyum?)
gelmek: ameyene ( Şimdiki zaman kökü 'yen-' dir.)
Ez yena. (Ben geliyorum.)
Ez nîna. (Ben gelmiyorum.)
Ti yena. (Sen geliyorsun.-dişil-)
Ti nîna. (Sen gelmiyorsun.)
Ti yenî. (Sen geliyorsun.-eril-)
Ti nînî. (Sen gelmiyorsun.)
O yeno. (O geliyor.)
O nîno. (O gelmiyor.)
A yena. (O geliyor.)
A nîna. (O gelmiyor.)
Ma yenê/yenî/yenîme (Biz geliyoruz)
Ma nînê/nînî/nênîme. (Biz gelmiyoruz.)
Şima yenê/yenî. (Siz geliyorsunuz.)
Şima nînê/nînî. (Siz gelmiyorsunuz.)
Ê yenê/yenî. (Onlar geliyor.)
Ê nînê/nînî. (Onlar gelmiyor.)
gitmek: şîyene (Şimdiki zamanda kök şon- ya da şin- olur)
Ez şina/şona. (Ben gidiyorum.)
Ez nêşina/nêşona. (Ben gitmiyorum.)
Ti şina/şona. (Sen gidiyorsun.)
Ti nêşina/nêşona. (Sen gitmiyorsun.)
Ti şinî/şonî. (Sen gidiyorsun.)
Ti nêşinî/nêşonî. (Sen gitmiyorsun.)
O şono/şino. (O gidiyor.)
O nêşono/nêşino. (O gitmiyor.)
A şona/şina. (O gidiyor.)
A nêşona/nêşina. (O gitmiyor.)
Ma şinê/şonî/şonîme. (Biz gidiyoruz.)
Ma nêşinê/nêşonî/nêşonîme. (Biz gitmiyoruz.)
Şima şinê/şonî. (Siz gidiyorsunuz.)
Şima nêşinê/nêşonî. (Siz gitmiyorsunuz.)
Ê şinê/şonî. (Onlar gidiyorlar.)
Ê nêşinê/nêşonî. (Onlar gitmiyorlar.)
----------
(.) nokta: nuqta (m)
(;) noktalı virgül: nuqta-vîrgul (n)
(,) virgül: vîrgul (n)
(?) soru işareti: nîşanê persî (n)
(!) ünlem: înterjeksîyon (n)
olumlu cümle: cumleya pozîtîfe (m)
olumsuz cümle: cumleya negatîfe (m)
soru cümlesi: cumleya persî (m)
ZAZACA 17
Demo Nikayin / Şimdiki Zaman-2
Şimdiki zamana devam ediyoruz.
yapmak: kerdene (şimdiki zamanda kökü ken- dir)
Ez kena. (Ben yapıyorum.)
Ez nêkena. (Ben yapmıyorum.)
Ti kena. (Sen yapıyorsun.-dişil-)
Ti nêkena. (Sen yapmıyorsun.)
Ti kenî. (Sen yapıyorsun.-eril-)
Ti nêkenî. (Sen yapmıyorsun.)
A kena. (O yapıyor.)
A nêkena. (O yapmıyor.)
O keno. (O yapıyor.)
O nêkeno. (O yapmıyor.)
Ma kenê/kenî/kenîme. (Biz yapıyoruz.)
Ma nêkenê/nêkenî/nêkenîme. (Biz yapmıyoruz.)
Şima kenî/kenê. (Siz yapıyorsunuz.)
Şima nêkenî/nêkenê. (Siz yapmıyorsunuz.)
Ê kenî/kenê. (Onlar yapıyor.)
Ê nêkenê/nêkenî/nêkenîme. (Onlar yapmıyor.)
Şimdi bir yerlere gidelim.
Sinema: Sînema (m); park: parke (m); okul: wendegeh (n), mekteb (n); köy: dewe (m); çarşı: sûke (m)
Ez şina sînema. (Ben sinemeya gidiyorum.)
Ti şona mekteb. (Sen okula gidiyorsun.)
Ti şonî Vîyana. (Sen Viyana'ya gidiyorsun.)
O şino wendegeh. (O okula gidiyor.)
A şina dewe. (O köye gidiyor.)
Ma şonî parke. (Biz parka gidiyoruz.)
Şima şinê Parîs. (Siz Paris'e gidiyorsunuz.)
Ê şinê sûke. (Onlar çarşıya gidiyor.)
Gittiğimiz yerden geri dönelim.
ra: -den, -dan (ayrılma hali: okuldan, evden)
ra: -e, -a (yönelme hali: okula, eve)
görüldüğü gibi 'ra' iki fonksiyon için de kullanılmaktadır biz aşağıdaki örneklerde ayrılma halini kullandık. 'ra' nın Türkçe'den farklı olarak kelimeden ayrı yazıldığına dikkat ediniz siz de yazarken ayrı yazınız.
Ez sinema ra yena. (Ben sinemadan geliyorum.)
Ti mekteb ra yena. (Sen okuldan geliyorsun.)
Ti Vîyana ra yenî. (Sen Viyana'dan geliyorsun.)
O wendegeh ra yeno. (O okuldan geliyor.)
A dewe ra yena. (O köyden geliyor.)
Ma parke ra yenî. (Biz parktan geliyoruz.)
Şima Parîs ra yenê. (Siz paristen geliyorsunuz.)
Ê sûke ra yenê. (Onlar çarşıdan geliyor.)
olumsuz olursa;
Ma parke ra nînî. (Biz parktan gelmiyoruz.)
Ez sinema ra nîna. (Ben sinemadan gelmiyorum.)
A dewe ra nîna. (O köyden gelmiyor.)
