Resul Yıldırım
Kîtabê Ksenophon Anabasîs de derheqê Medan de rîpel 65 de behsê Surê Medîa beno. Wexto ke Kyroso hîreyîn sefer virazeno serê birayê xo Qral Artakserksesî ke îdareya împaratorîya Axamenîyan bigêro xo dest rojawanê Anatolî ra keweno rayîr. Başurê anatolî ro serê Îconia/konya û Tarsos/Tarsus ro keweno Surîye. Tayê kîşta behrî ro dewam keno ke badê ver bi Euphrates/Feratî şino û wexto ke reseno nizdîyê Feratî kîşta kîşta feratî ro dewam keno.
Birayê ey Artakserkses uca de sey yew xetê pawitişî Xendeqe dayeviraştiş ke artêşa Kyrosî nêeşko aye ra vîyaro. Labelê seba Kyros û artêşa xo lingî hewanayî û lezalez ameyî Xendeqe temam nêbiye. Sey yew neqebî qasê vîst gamî yew cayo nêkenaye mend. Kyros û artêşa xo ê neqebî ro vîyartî. Qral zî seba ke vato qay Kyros Xendeqe nêvîyarnaya qet êrîşê artêşa ey nêkerd. Kyros zî vatêne Qral Artakserkses eyro êrîşê înan keno la qet ne êrîş bî ne zî herb a roje virazî ya.
Gama ke behsê Xendeqe beno wina vajîyeno "Çunke Kyros fikirîyayne ke Qral mîyanê a roje de êrîşê înan keno. Rayîrşiyayîşê a roje mîyan de, raştê yew Xendeqa ke bi kendişî virazîyaya ameyî. Xendeqe qasê panc qulac/vereyî hîra û qasê hîrê qulac/vereyî xorî bî. Ena Xendeqe heta diyês fersahî zereyê deşte ra ver bi corî, heta Surê Medîa derge bîyêne. Kîşta çemê Euphrates/Feratî, bênateyê çemî û Xendeqe de qasê vîst gamî yew neqeb estbi. Qralo pîl gama ke eşnawitbi ke Kyros ver bi ey vejîyayo sefer ena Xendeqe dabîkendiş."
Yanî Qralî waştêne ke serê çemê Feratî ra awe dekero Xendeqe ke artêşa Kyrosî nêeşko derbas bibo. Labelê seba ke kyros lezalez amebi Xendeqe nêresaye çemê Feratî û venge mend, ser o zî ê neqebî ro artêşa Kyrosî derbas biye. Roja bîne taşterêk Qralî eşt artêşa Kyrosî ser o û herbî dest pêkerd ke nameyê enê herbî Cunaxa/kunaksa yo. Sereyê herbî de Kyros serkewtebi ke mîyanê herbî de o bi xo zî estbi û çimê ey gina Qral Artakserksesî ro. Bi leşkeranê derdorê xo erzîya ser ê ey ke Kyros bi xo Qralî sîneyê ey ra birîndar kerd. La leşkeranê Qralî ra yewî da rîyê Kyrosî ro, binê çimê ey ro û ey bi yew birîna giran birîndar kerd. Çunke sereyê ey de zirxêk çin ê bi. Uca de Kyros û heşt merdimê ey ê erjîyayî pêsero kewtî û merdî.
Badê kiştişê Kyrosî artêşa ey de yew qisim vila bîye la qisimo ke xebera înan bi kiştişîya Kyrosî çin ê bî çend cayanê bînan de artêşa qralî dir dapêro. La badê ê musayî ke Kyros merdo seba ey xo mîyan de kom bîyê. Artêşa Kyrosî de Hellenî estbî ke badê kiştişê Kyrosî înan waşt açarîyê welatê xo. Hasilê kelam înan xo rê yew pilan viraşt û kewtê rayîr.
Ver bi welatê Babîlîyan, bakur şinê ke resenê Surê Medîa. Ksenophon derheqê Surê Medîa de wina nuseno "hîrê stathmos şiyayîşî ra dima resayê suro ke ci ra vejîyeno Surê Medîa û kewtê hetê zereyê ci. Vajîyayne ke Sur, bi pirîketê ke bi qetranî vêşaybî amebiviraştiş; verinîya ey vîst, berzîya ey se gamî û dergîya ey vîst fersahî bi. Babîl ra zî zaf durî nêbi"
Yanî Sur qasê 6-7 metre hîra, 30 metre berz û qasê 100 kîlometre zî dergbi. Goreyê rîpela Brîtanîca ra eno Sur wextê Qralê Babîlan Nebukadnezaro diyin de seba ke welatê Babîlî Medan ra bipawo verê bîyayyîşê Hz. Îsayî 605-562 de ameyoviraştiş. Goreyê texmînan ra eno Sur cayo ke çemê Feratî/ Euphrates û Dîjleyî/Tîgres yewbînan ra tewr zaf nizdî benê de, bakurê Bexdat de yew mintiqe de virazîyayo.
20.10.2026
