Ma nuşteya xo ya verênî de bextîyarî û şahî bi goreyê Demokrîtosî hîrê rayîran ser o awankerd bi; fikirîyayîşo raşt, qala raşt û çalakîya raşte. Ma vateyê xo bi cimleyo fikrî ewro zî derbasdar ra qedêna bi û kilmnuşteya ma hina bi: Seruvenê însanî, bi fikiranê zanistî, felsefe, ekonomî, edebîyati, komelnasî, îlahîyat ûêb de cîya-cîya ameyo pênaskerdene. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, cuya yê xo biciwîyo ganî xo rê yew dinyaya bextîyarî awanbikero. Helbet goreyê fikir û hizirîyayîşê însanî na dinya awan bena. Însan yew estîye yo ke wayîrê hizir û hîsî yo. Însan yew sîstemê hişmendî xo de hewêneno. Însan yew estîya ke hîs û meylê bextîyarî yo. Bextîyarî û şahî taybetmendîyê însanî ê tewr muhîm ê. Însan estbîyayîşê xo bibextîyarî û şahî reyde dewam keno.[1]
Seruvenê însanî de timûtim waşto ke bextîyar bibo. Bextîyarîye zî yew mefhûm a ke bitaybetî weşîye de yena hîskerdene. İnsan wazeno ke cuye de mîyanê şahî yê ke de biciwîyo. Çunke însan şahîye de çîyanê başan hîs keno. Seke ameyo îfadekerdene armancê însanî cuye de bextîyarî û şayî ra hêzgirewtiş o û dej xirabî ra remayîş o. Çunke şayî û bextîyarî însanê rê beranê başîye, dej û xirabî beranê nebaşîyan akenê.
Problemê bextîyarî û şahî ser o tesîrê sofîstan zî esto. Fîlozofê sofîstî Gorgias seba fikirê sofîstan sewbîna felsefa înan hina vato: Yew çî çin o, bibo zî birastî nîno zanaye ne,bêro zanayene zî nîno girewtene, bêro girewtene zî nîno fehm kerdene.[2] Sofîstan fikirê felsefa yê dewrê entîkî ca girewtbî û sey mamostayê bipereyî amebî namekerdene. Fikirê felsefa de tesîrê sofîstan zaf dewam nêkeno. La yew sofîstan yew demo kilm de waranê felsefa ya însanî, hunerê xîtabetî, fikiro îzafî, şahî ser o tesîrkerdo. No tesîr dewrê entîkî de seba problemê şahî zaf muhîm o. Çunke, goreyê ferasetê sofîstan cuye de amanco tewr muhîm mîyanê zaf şahîyan (hedonizm) de ciwîyayîş o. Goreyê fikirê sofîstan cuye de yew çi yo hempar çin o. Çunke her çî îzafe yo; her çî vurîyeno û yew estîya esas û mendeye çin a. Sofîstan fikirê felsefa yê bezreyê fikirê şahîye (hedonîzm), îzafeyî (rolatîfîzmî), kokê hîçîye (nîhîlîzmî), feydeyîye (ultîraizm) ramito û tesîrê nê bezreyî hema zî dewam keno.
Derheqê cuya yo başî, bextîyarî (eudaiomonia) û şahî (hedone) de yew fikiro bîn fikirê ekolê Kyrene yo. No ekol binê tesîrê fikiranê sofîstan de mendo. Fîkirê nê ekolî şahî (hedone) ser o ameyê awan kerdene û sey hedonîzmî ameyo namekerdene. Goreyê ferasetê nê ekolî mefhûmê şahî (hedonîzm) bi tena sereyê xo armancê ke cuya yo. Çunke şahî başîyan welidnena, başî zî şahîyan welidnena. Eslê xo de cuya ganîyan şahî ser o awan biyo. Cuye de her çî şahî ser o ameyo awankerdene û cuye de armancê heme ganîyan nê şahîyan ra hêzgirewto. Estîyê ke başî ra yenê şahî, estîyê ke şahî ra yenê başî viraznenê. Goreyê fîkirê nê ekolî şahî û başî hina estîyê ke yew demî de benê û qedîyenê. Ferasetê nê ekolî de şahî û başî sey objeyanê feydedar yenê vînayene û qebulkerdene. Çunke çi yê ke yew demî de benê û qedîyenê objeyê feydedar ê, şahî û başî danê viraştene. Bikilmî no ekol bi rehetîya zereyî (ataraksia), aramîya zerrî û weşî reyde eleqedar nîyo, no ekol şahîyanê (hedonizm) objeyî ser o awan bîyo.
Derheqê cuya de; başî, bextîyarî (eudaiomonia) û şahî (hedone) de yew ekolo bîn zî ekolê Epîkourosî yo.[3] Nê ekolî xo rexnekerdişê fikiranê sofîstan û kyrenan ser o awan kerdo. Ferasetê nê ekolî zî mefhûmê şahî (hedone) ser o ameyo awan kerdene. Fîlozofê nê ekolî Epîkouros o. Epîkouros derheqê mefhûmê şahî de hina vano: şahî (hedone) armancê cuya yo; heme çalakîyê însanan şahî reyde têkilî da yê. Şahî bezreyê cuya yo. Goreyê ferasetê nê ekolî mefhûmê şahî (hedonîzm) bi tena sereyê xo armancê cuya yo. Çunke şahî başîyan welidnena, başî zî şahîyan welidnena.
Eslê xo de cuya yê ganîyan şahî ser o awan biyo. Cuya de her çî şahî ser o ameyo awankerdene û cuya de armancê heme ganîyan nê şahîyan ra hêzgirewtiş o. Estîyê ke başî ra yenê şahî, estîyê ke şahî ra zî yenê başî viraznenê. Goreyê fîkirê Epîkourosî estîyê şahî û başî çi yê ke yew demî de bibê û biqedîyê nîyê. Yanî ferasetê Epîkourosî de şahîye sey objeyanê feydedar nêyenê vînayene û qebulkerdene. Çunke goreyê Epîkourosî çi yê ke yew demî de benê û qedîyenê objeyê feydedar ê, şahî û başî nêdanê viraştene. Bikilmî no ekol bi rehetîya zereyî (ataraksia) û yew halê timûtim weşî (euthymia) yê ruhî ra eleqedar o. Epîkouros bi nê fikranê xo reyde xo nêzdîyê Demokrîtosî keno, sofîstan ra dûrî keweno. Rêbazo bextîyarî û şahî ra yew rêbazê ke xoserî awan keno. Çunke goreyê fikirê Epîkourosî şahî ataraksia û euthymia ser o awan beno. Mefhûmê bextîyarî û şayî bi rehetîya zereyî, aramîya zerrî reyde yew estîya aqilî û fikirîyayîşî dana şuxulnayene.
Rebazê bextîyarî û şahî bi ekolanê ciya-ciyayan demo entîk ra dest pê kerdo serabûtya însanî ser o bi persanê şexsîyê qedîman ser o awan biyo: Însan çi yo? Cuya çi yo? Bexteyarî çi ya? Şahî çi ya? Dej û xerabî çi yê? Nê persî, însan cuya yê xo de bi kerdişanê xo wazeno ke bireso başiyê ke, weşî yê ke.
Dewrê miyanênî de tesîrê nê rêbazî kêmî biyo. Dewro newe de rêbazê feydedarî reyde dekewto mîyanê yew têkilîye û fikirîyayîşê yê refahîye, yew şekilê ke komelî girewto. Dewro nikayinî de zî zanistê psîkolojî ser o tesîr kerdo.Tarîxê etîkî de fîlozofê dest pêkî yê rêbazo bextîyarî û şahî; Demokrîtos, ekolê sofîstan, ekolê Kyreneyan û Epîkourosî mefhûmê etîkî ser de rasterast xebatê xoserî nêkerdê û eserê xoserî nênuştê. Çunke ê wextan de felsefa hema sey yew beşêke sîstematîk û xoserî nêbiyo. La ê wextan de nê fîlozof û ekolan fikirê xo yê cîya-cîya bi hawayo sîstematîk nê, derheqê seruvenî însanî de fikirê xo bi hawayo pêroyî îfade kerdê. Nê fikirê înan tesîrê xo, xebatanê xo dima ser o kerdê. Seba rêbazê fezîletî bextîyarî û şahî fîlozofê dewrê îslamî Farabî yew cayo muhîm gêno. Çunke mefhûmê etîkî ser o xebatê muhîmî kerdê û rêbazê bextîyarî û şahî de raşterast dayê şuxulnayene. Farabî kitabê xo yê bi name Qezenckerdişê Bextîyarî de wina vano: Yew exlaqo berz, yew îradeyo pêt, yew xebata daîmî, eleqedarîya îlmî bextîyarîya şexsî welidneno.[4]
No rêbaz demo neweyîn de bi rêbazo feydedarî dirê kewto têkilî û fikirîyayişê refahîye ra şeklê ko komelî girewto û demo rojane de tesîrê zanistîyanê seke psîkolojî zî kerdo. Metodê bextîyarî û şayî bi ekolanê cîya-cîya reyde dewrê entîkî ra dest pêkerdo. Nê metodî derheqê seruvenê însanî de xo persanê şexsî yê qedîman ser o awan kerdo. Derheqê seruvenê însanî de persê sey: Însan çî yo? Cuye çi ya? Bextîyarî çi ya? Şayî çi ya? Dej û xirabî çi yê? persayo û bi goreyê deman, feylozofan, ekolan, kesan, kom û komalan vûrîya yo.
Ma eşkenê demo rojane de nê rêbazî ser o nê persan bipersa ya; cuya yo ma yo rojane de bextîyarî û şahî yeno çi mana? Kamcin feylozof heqdar o? Yan zî kamcin ekol cuya yê ma yo rojane ser o de tesîrdar o? Ciwabê nê persan qetî ni yê û şexsî yê.
La gelo ciwabanê ma yê şexsî û komelî ser o, dezge yê kapîtalîzmo hedone û serfker, dîjîtalîzmo ke hêz û leze ser o awan kerdene tesîrdar û hikûmdar o yan nê? Yan zî çendin tesîrdar û hikûmdar o? Çunku serûvenê heme fikir û hîsanê însanî kokê xo tarîx û dezgeyê ke reyde ciwîyeno ra gênê.
Ez zî zerrî ra, ma heminan ra; fikirîyayîşêko raşt, qalê ke raşte û çalakîyê ke raşte hêvî keno.
[1] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, BB101 Yayınaları, Anakara, 2017, r. 30. 35-35.
[2] Şükrü Alpagut (Brıan Boone), Etik 101, Say Yayınları, İstanbul, 2024, r. 17.
[3] Bedia Akarsu, Ahlaki Öğretileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, r. 77-79.
[4] Farabî, İdeal Devlet, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları,İstanbul, 2019, r.83-85
