Kuçeyê Prag De Yew Zaza

Bahrî ÇABUK

Wextê ke nêzdîye de seba yew pirojeyê ke raya mi kewte paytextê Çekya Prag. Ma hewte yê ke Prag de mendê. Koma ma de heşt kesî û di şêwirmendî estbî. Şêwirmendan ma rê hetkarî û rayberîye kerdêne. Şêwirmendan lezbilezê ma cayan ra çarnêne. Ma leze ra berdêne û ardêne. Badê di rojan ra tepîya mi waştê kê, şêwirmendan ra ciya, hêdî-hêdî, tena kuçeyanê Prag de bigeyraya. Kome waşteyê mi qebul nêkerd. Mi zî waştişê xo bi şewe arde ca. Ez biroj kome dirê, bişewe tena, bi goreyê zerrîya xo, bi goreyê hîsanê xo, bi goreyê kefê xo kuçeyanê Prag de geyraya. Mi kuçeyê Prag de panç şewî tena gerokî kerd.

Ewilî ez Prag ra xerîb, Prag mi ra xerîb ewnîyêne. Kuçeyê Prag mi rê xerîbî ameyêne. Xerîbî însanî heşyar kena. Însan xerîbî de xo tena hîs keno. Tenayî dordor rayana neweyan akena. Wexto ke însan xerîbî de tena maneno, welat yeno vîrê însanî. Vîr xo hişmendî de gandar keno. Eke nasnameyê şaristananê tarîxî tesîrê hîssan nê kerdayêne do xerîbî zerrîya însanî biwerdêne. Prag şaristanê ke tarîxî û însanî ser o tesîrdar bi. Ez hêdî-hêdî musaya kuçanê Prag e. Êdî kuçeyê Prag e mi rê xerîbî nêameyêne.

Wexto ke însan şino yew şaristano ke tarîxî, goşê însananê miraqdaran de vize-vize veng dano, însan vano qey no şaristan veng dano û vano ke, bêre mi bişinasnêne. Nê vengan ra heme goşê miraqdarî a kerdeyê. Însan Prag de wazeno hem goşanê xo hem zî çimanê xo weş akero. Şaristanê tarîxî zafziwanîye. Heme kesê miraqdarî zafziwanî yê nê şaristanan ra fam kenê. Çunku wextî, nasnameyê xo dêsê awanîyê nê şaristanan ra kendo û badêcû zî xo çinî kerdo. Wextê verê ziwanê xo dêsanê şaristanî ra çinî kerdo û vateyê wextê verê dêsanê awanîyan ra nexş biyê. Wextî bi xo zî çinî kerd o û heme demî têmiyan biyê. Zafziwanîye heme deman, demo nikayin de xo eşkera kerd o. Kuçe û dêsê Prag e nasnameyê heme wextan sipitêye xo û wextê ko tilsimin awan kerd o.

Eke însan verê ra derheqê nê şaristanan de wayirê malûmatan bo, na hîssî zêdeyîn xo dana qirqilnayene. Heme şaristanê tarîxî hina yê. Şaristanê tarîxî sey kesanê û şexsîyetê ênan esto. Nê şaristanê tarîxî wayirê nasname yê ke xosere yê. Wexto ke însan şino nê şaristanan, nê şaristanî wazenê ke hetê gerokanê xo ra bêrê şinasnayene. Prag zî nê şaristanan ra yew a.

Prag serra 1918in ra hetanî serra 1993ine paytextê Çekoslovakya yo. Çekya û Slovakya serra1993in de bi vateya Veradîyayîşo Qedîfe yî bi referandumê ke demoqratîkî yewbînî ra abiryaya yê. Prag, wayirê taye vateyanê namdaran a. Prag, serra 1968in de bi vateya Wesarê Prag e name biya. Serra 1989in de Praga bi Şoreşa Qedîfe ameya namekerdene. Prag mezgê mi de bi nameyê Franz Kafka ca girewt bi. Prag kêyê Franz Kafka yo. Kafka yî romanê xo yê Dewa, Şato, Bedilîyayîş, Milena rê Namayî, Notê Rojane yî Prag de nuşt bî. Nuşteyê Kafka yî de Prag şaristanê ko tilsimîn û lêl amey bi nuştene. Belê, Prag nika zî şaristanê ko tilsimîn bi; tilsimê hîrê deman yew nasname de xo nimitena bi û dordor xo awanîyanê tarîxîyan de xo eşkera kerdêne. La Prag şaristanê ke lêl nê bi; şewe Prage rojê Prag ra zêdeyîn roşnîye bî. Çirûskê Çemê Vîltava çimê merdimî roşnî ra dayêne girewtene. Çirûskê esteranê riyê asmênî û çirûskê Çemê Vîltava têmiyan biyêne, zerrîya merdîmî de kelacanê ke tilsiminî viraştêne. Prag çirûskê şaristanan a.

Prag şaristanê ko tarîxî û paytextê Çekya yo. Tarîxa sazgehî ya Prag e hetanî hezar û di sey serrî verê ra şino. Heşt sey serrî yo Prag ameya awan kerdene. Heşt sey serrî ra hetanî ewro zaf awanî, banî û bînayî estê. Sazgehî û nasname yê şaristanan de tesêrê tayê estîyanê xozayî esto. Nê estîyî şexsîyet û nasnameyê şaristanan ser o tesîrdar benê. Şexsîyet û nasnameyê Prag ser o Çemê Vîltava (Vltava nusyeno) tesîrdar biyo. Çemê Vîltava şaristanê Prage başûr ra ver bi vakur kerdo di leteyî. Vîltava başûr ra ver bi vakur herekyeno û rojhilat ra ver bi rojawan ageyrano. Badî ra Germanya da bi nameyê Çemê Elbe rijiyeno Deryayê Cemedê Vakurî. Çemê Vîltava rihê Çekya, zerrîya Prag o. Çemê Vîltava Çekya gandar, Prage şewqdar keno.

Çemê Vîltava sexsîyetê şaristanê Prage kifşkerdo. Vîltava zerrîya Prag a. Prag zî icûda Vîltava ya. Eke Dêrsim bê Mûnzûr, Amed bê Dijle nê beno se, Prag zî bê Vîltava nê bena. Wexto ke însan tenzîmkerdişê Çemê Vîltava ra ewnîyeno, bêwayirîya Çemê Mûnzurî û Çemê Dîjle jan dana zerrîya însanî. Çi ra? Nê wirdê çemê pîrozî şexsîyetê şaristananê xo ra durî mendê. Şaristan bi goreyê nê wirdê çeman nê, çemî bi goreyê şaristanan ameyê tanzîm kerdene. Mûzur ameyo vetasnayene. Dîjle zî şexsîyetê xo ra ameya durî kewtene.

Çemê Vîltava ser o bi nameyê Pirdê Charlesî yew pirdê ke tarîxî û namdar esto. No pird 516 metro yo û tena seba peyeyano. Heme dêsê pirdî bi heykelê xebatkaranê tarîxa xaçparêzan xemelnaya yo. Nêzdi ya heştay heykelan ca girewto. Pirdê Charlesî şewe zaf sixlet beno. Çunku roşniyê pirdî û dorûverê pirdî awa Çemê Vîltava ser o beriqîyêne, çimî kesan de çirisîyêne, riyê waştîyan ra şewqvirazneno û dorûverê xo ra şewle vila keno.

Şewa. Ez peya rayşîyayîş deya. Ez kuçeyanê Prag de êware-êware geyreno. Her ca roşnî yo. Rojhelat ra ver bi rojawan şino. Ez nika Pirdê Charlesî ser o ya. Pirdî ser o zaf sixletî esto. Bi hezaran însanî şinê û yenê. Telofonê destan yê mi nişka ra ceneno. Ez ewnîyeno ekranê telefonî ra. Welat ra yew embaz o. Ez xo ver bi goşeyê pirdî anceno, vindena û cenayişê telefonî akeno. Ma bi Zazakî destpêkerdişê qalan kenê. Wexto ke ez û no embaz teleefon de qal kenê, seka miyanê ma de pêameyîşê ke esto; ma her wext Zazakî ra ciya ziwan nêşuxulnenê. Ez telefon akeno û ma bi Zazakî galgale kenê. Çekya ra qal beno. Ez Prag ra qal keno. Pirdê Pirdê Charlesî ra qal beno. Franz Kafka ra qal beno. Galgala ma zî derg beno.

Wexto ke mi telefon de qal kerdêne yew kesê ke kîşta mi de vindert bi. Seke paveyê mi bi. Merdimê ko nêzdîya şêştî serre bi. Kesê ko kej bi. Porê yê sipî-kej bi. Erdîşê kilm bi. Çim kesk bi. Rî nerm bi. Şibyêne çekijan. No kes mi ra ewnîyêno, beşerîyayeno, heweno û mi goştaritnêno. Seka kesê ke şinasnaye ewnîyeno. Mi ge-ge telefon da qalîkerdişê xo ra dewam kerdêne, ge-ge zî çimê mi kesê ko ez goştaritnên de bî. Wexto ke qalîkerdişê mi qedya, nêkesî nişka ra destê xo derg kerd û vatêne;

-Dedza merheba. Ti Zaza yê? To Zazakî qisêkerdêne.

Mi zî leze ra destê xo derg kerd û;

-Merheba deza. Belê, ez Zaza ya. Kûrdo Zaza ya.

Wexto ke vate Kûrdo Zaza fekê mi ra vejîya bi; beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi, la destê xo dest mi ra vera nêda yê û zerrî ra destê mi destê xo de şedêna bi û nameyê xo vate:

-Dedza, namê mi Mihemed o.

Mi zî xo dayêne şinasnayene û name yê xo vate. La ez bikelecan biya. Mi çi ra vateyê xo bi Kûrdo Zaza dewam kerd bi? Wexto ke vateya diyine fekê mi ra vejîya bi, beşerîyayişê Xal Mihmedî vurîya bi. Mi rê zî vateya Kûrdo Zaza zî ecayîb amey bi. Gelo çi ra? Mi nêzanê ke no hesasîyet ça ra û çi ra ame vatene? Xal Mihemedî dewam kerd û vatêne:

-Qisûrê mi efo ke. Mi goş da qiseyê to dedza. Dedza to Zazakî yê weşe qisêkerdêne. Weşa mi şiye. Mi waşt kê to bişinasnaya dedza. To kam reyde qisê kerdêne dedza?

-Qisûr çinyo deza. To baş kerd. Ez kefweş biya. Mi welat ra embazê xo dir qisêkerdêne.

-Dedza embazê to çendin serrî yo?

Wexto ke Xal Mihemedî vatêne, to kam reyde qisê kerdêne dedza? û dedza embazê to çendin serrî yo? Mi nê persan ra xuy kerd û ez vinderto. Xal Mihemedî xuy kerdişê mi ra fam kerd bi û leze ra dewam kerd:

-Dedza mi şaş fam meke. Ez embazanê xo reyde Zazakî qisê nê kena. Embazê mi Zazakî zanê la Zazakî qisê nê kenê. Dadîya mi welat deya, dewe de cuyena. Ez tena dadîya xo reyde Zazakî qisê kena. Mi no semed ra ra persa. Bi raştî paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava de, Pirdê Charlesî ser o qisêkerdişê Zazakî weşa mi şiye.

Paytextê Çekya Prag de, Çemê Vîltava Pirdê Charlesî ser o naskerdişê ma di Zazayan bi şik û xuy despêkerd. La weş dewam kerd. Xal Mihemedî vatêne:

-Dedza, ti wazeno ma cayê ke ronişê. Ti meymanê biyê. Sey ke ti Prag de newe û xerîbê.

-Beno Xal Mihemed. Raşto, ez Prag de neweya û xerîba.

-Dedza hîris û di serrî yo ez Prag deya. Ez serra 1994 de ameya Çekya. Ez hemwelatîyê Çekya yo. Eke ti wazenê ma şêrê cayê karê mi. Kargehê mi esto. Nêzdî yo. Panç deqîqe yî durî yo. Karê mi çîyê werdî û şimitişî se ro yo. Ez westayê kebabano. Kargeh qiciko la mi rê bes o.

Ma kuçeyê Prag de biyê di Zazayî û ver bi kargehê Xal Mihemedî peyayî kewtê raya ser. Ma hem şinê hem zî qisê kenê. Mi semedê ameyîyayişê Çekya Prag e, kar û gureyê xo, şaristanê xo, dewe û kêyê xo ser o malumatî dayêne. Xal Mihemdî zî dewa xo ra, wendişê xo ser o, ameyêyişê xoyê Çekya, zewacê xo ser o, hemwelatîya xoya Çekya ser o qisê kerdêne. Wexto ke ma xo ser o bi teferuat malumatî dayêne yewbînî, şik û xuyê zerre û mezgê ma vila biyê. Mîyanê ma de hêdî-hêdî sey di şinasnayeyê serran ra ver têkilîyê ke virazyêne. Mi hina hîs kerdêne. Ez û Xal Mihemed yew mintiqay ra bi. Beno ke ma aqreba bivejîyene. La ma zaf aver nêşî. Wexto ke ma resayê kargêhê Xal Mihemdî, Xal Mihemdî verê kêyberê kargehê xo de fetelya mi ser o û bi wirdê destan, zerrî ra ez vera re kerd a. Vatêne:

-Dedza Behrî ti bixeyr ameyê. Ti sere û çimanê mi ser ameyê. Ez bi şinasnayîşê to zaf keyfweş biya.

Mi zî weşiyê xo vatê. Xerîbî kesan leze ra nêzdîya yewbînî kena. Xal Mihemed şiye zereyê kargehî. Kargeh ra di lajekê keji, yew keyna qicika keje û yew cinîye ke pîle vejiyayê tever. Xal Mihemdî biziwanê Çekya înan ra çiyê ke vatêne. Nameyê mi ameyêne vatene. Fam biyêne ke Xal Mihemed mi dano şinasnayene. Her çarine yewbiyew nameyê xo vatêne û bi riyê ke beşerîyayene destê mi girewtêne. Badî ra yew kuncêkê kargehê vindetîye de masayê ke hadre biye. Malbata Xal Mihemedî masa bi wer û şimite xemelna. Ez û Xal Mihemed masa de roniştî. Wexto ke ma masa de roniştî şan bi, zergê şodirî ra ver ma masa ra rawuştê. Ma heme xoşeberî û galagalê xo bi Zazakî kerd bî. Reyna Xal Mihemdi vatêne dedza Behrî, mi zî vatêne deza Mihemed.

Xal Mihemdî şeştî û di serre yo xo, mi zî pancas û çar serrîyê xo masa ra herekna û veraday bî. Ma zaf çiyan ser o xoşeberî kerd bi. Ma heme hedîseyan ser o galagale kerd bi. Ez zaf keyfweş biyê bi ya. Xal Mihemed zî zaf bextîyar biye bî. Nîşaneyê zerqê tîjî ra, mi verê xo daybi otêla xo. Xal Mihemdî zî gereka kargeh de dest bî hadrekerdişê kebaban bi kerdayêne.

Ez senî ameya otêle nêzano. Sey mi fir day bi. Ez hem şenik biyo, hem bextîyar biyo û hem zî giranîya pancas û di serrîya mezgê xo ra veng biyê biya. Ez lez ra hewn ra şiya û diwês sietî hewn de menda. Wext çi ano însan nêzano. Mekan çi ano însan qet nêzano. Xerîbî çiya belo ni yo. Tenayî kengê tenayî ya belo ni yo. Kuçeyê Prag de yew Zaza mîyanê xerîbî ra, bi qisêkerdişê Zazakî ra biyêne di Zaza yê keyfweşî û bextîyarî. Prag reyna tilsimê xo şuxulna bi. Wexto ke ez ameya otêle xo, mi xobixo xo ra persêne; Xal Mihemed raşt bi ya xeyal bi? La toreyê destê mi her çi eşkera kerdêne. Tore de xelate Xal Mihemedî: Camî ser o nameyê kargehê û nameyê Xal Mihemedî nuşteyî estbî… Xoşebere yê Xal Mihemdî û şewa Prag e na nuşte heqkerdêne la na nuşte wendiş heqkerdêne yan nê kerdêne? Ez, a ye nêzano! Şima wendoxî zanê!