Dr. Îsmet Konak
Seke zanîyeno Dewleta Osmanî, xeylêk neteweyan ra ameyêne ware. Yanî dewleta "monolîtîke" nêbîye. Gama ke prosesê awanbîyayîşê netewe-dewletan dest pêkerd, semedê xanedanîya Osmanî zî "atomîzasyonî" dest pêkerd. Neteweyan yew bi yew dewletê xo ferz kerdî û netîce de awan kerdî. Seke verênan vatêne "sey pelanê payîzî yew bi yew fînayî". Gelo Bab-i Alî se kerd? Tedbîrî girewtî, reformî kerdî, xo modernîze kerd? Eksê ci hîna zêde merkezperest bî. Yew pergal ke hemverê çalakîyanê şaran, waştişanê azadîye hîna zêde hêz şuxilneno, metodê monîstî ra feydedar beno, neweyîyan asteng keno, peynîya xo zî amade keno. Yanî "gorê xo destanê xo reyde kineno".
Bavê kurdan
Armenîyan statuyo huqûqî waşt, raştê qirkerdişêkê gonînî ameyî; kurdan statu waşt, la raştê her tewr zordestîye ameyî. Yew zî "bavê kurdan" Abdulhamîdê II. mîyanê nê dide neteweyan de "dişmenîye" serûber kerde. Ganî îdareyê ey semedê armenîyan reformî bikerdêne, eksê ci înan rê "dafike" viraşte; kurdanê sunîyan ra "alayî" berardî û sey "Alayê Hamîdîye" pênas kerdî. Nê alayî sey "kazakan" xebitnayî. Senî ke Çarîya Rûsya sînoranê xo de kazakî sey hacet şuxilnayî, Bab-i Alî zî kurdî ravurnayî kazakan. Têna vera armenîyan nê, vera kurdanê elewîyan zî fît kerdî. Ma vajê serra 1907 de Dêrsim de tevgerê "tenkîlî" virazîya, Alayê Hamîdîye çi heyf ke tewrê ci bîyî. Nameyê Xalid Begê Cibrî no dem Dêrsim de xeylê zerar dî. Yeno vatene ke key ke Xalid Begê Cibrî serranê 1920an de bingeyê rêxistina Azadî eştî, ameyo Dêrsim û hetkarîye waşto, la eşîrê Dêrsimî bêveng mendê. Çi heyf ke polîtîkaya letekerdişî ya seraye berê xo dabî.
Dilsozîya kurdan
Netîceya Şerê Dinya yê I. de Dewleta Osmanî dest pê cêdekewtişî kerd; serê erdê aye de alozîya girde qewimîyaye. Na alazoyî de serra 1919 de tevgerê Anatolîya peyda bî. Tebîî zî kurdan no tevger durî ra temaşe nêkerd û peştî daye ci. Nê konteksî de Kongreya Erzîromî ya ke mîyanê 23ye temmuze û 7ê tebaxe de virazîyaye, xeylê girîng a. Çike na kongre de bi şeklêko esasî "wayûbirayîya tirk û kurdan" ameye nîqaşkerdene; babeta pawitişê hemparî ameye rojdem. Rixmo ke heme kurdan peştî nêdaye ci, zafêrîya şarê kurdî giranîye dabî tevgerê Anatolîya. Bitaybetî pêvînayîşanê Lozanî de kurdan "girêdayîya" pîle ramojnaye. Gelo netîce de se bî? Na dilsozîya kurdan rêzdarîye dîye? Aqlo ke Erzîrom de qalê wayûbirayîye kerdêne, Peymana Lozanî ra apey ne waye verdaye ne zî bira.
Wadê Erzîromî
Tarîx nîşan dano ke kurdî mîyanê ronayoxan de ca girewtbî. Ronayoxê bînî zordestîye kerde, heqê ronayoxê bînî werdî, estîya ey înkar kerde, ziwan û nasnameyê ey kerd têser û têbin ra. Qoçkirî, Zîlan û Dêrsim de "vandalîye" kerde. Ronayoxo bîn sey "şakî, leteker, terorîst" name kerd û krîmînalîze kerd. Na seserre kurdî wazenê ke wa serdestî wado ke Erzîrom de da, bîyaro ca. Kurdî wazenê ke dewleta ke ci ra bac gena, wa waştişanê înan qebul bikero, hemwelatîya têduşte saz bikero, cîyakerîye ra fek vera bido û reftarê înkarkerî caverdo.
