Mehmet Ay

Mekteb, seba heyatê gedeyan her serrî hetê averbîyayîşî ra zaf muhîm o. La nê heyatî de yew pers esto ke hem pedagojî de hem zî mîyanê perwerde de zaf yeno ereziwanameyîş.

Geden de dest pêkerdişê mektebî senên bibo?

Çend serrî de kam mektebî biwano?

Gedeye ma, çend serreyîya xo de şêrê mekteb, heyatê înan seba musayîşî û famhkerdişî hîna rind beno?

Pedagog û psikologê gedeyan vanê ke, her gede hetê hîş û fikrî (vîr û fam) û hetê mezg û ruhî ra yew wextî înan esto. Her wext zanayîş ser eynî nîyo. Labelê, na mevzu de cigêrayîşanê peyênan, wexto ke doman beno 6 serrî o wext o fikr û fahmê ci seba qezenckerdışê qorîyan (disiplin) û musayîşê herfan hedre beno. Heta 6 serreyî, dinyaya gedeyan tena kay û xeyal a. Ay semedî gere musayîş sey kay kerdiş bideyo gedeyan.

Na babete de psikologê zaf namdarî zî vanê ke wextê kayî, bingeyê aqilî o. Mîsal, psikologo namdar Jean Piaget vano: "Kay, karê gedeyan o" (Play is the work of childhood). Yanî hetanî serrî yewendes û diyes serreyî, doman tenya bi kayperwerîye dinya xo fam keno. O zaf çî no wextî de gere bideyo gedeyan.

Hetê bînî ra, psikologê bîn ê namdar Lev Vygotsky zî serba weşbîyayîşê gedan û kayî mîsalêka zaf weş dano û vano: "Gedayî kay de her wext serê temenê xo ra, serê reftaranê xo yê herrojî ra berzêr o" (In play, a child is always above his average age, above his daily behavior). Na vate nîşan dana ke gedeyî bi kaykerdişî xo amadeyê perwerdekarîye keno. Mezqê gedan hîna seba nuştiş û wendişê saatanê dergan hedre nîyo. Hetê bînî ra zî, eger zaf dore zî (mîsal 7-8 serreyi de) şêrê mekteb, nê tewrî de zî wextê musayîşî derg beno û gedeyî mîyanê hemtemenanê xo de pey de maneno.

Seba nê sebeban, dinyaya ewroyî de tewr tewrê tewr rindo ke gedê ma binkeyê mektebê verênî (kreş û baxçeyê gedan) bivînê û dima, wexto ke 6 serreyê xo kerdî temam, dest bi mektebê bingeyî (mektebo verên) bikerê. Bi nê şeqlo tewr normal, doman hem kayê xo keno hem zî bi rehetî musayîşê wendiş û nustişî beno. Heyatê perwerdekarîye de gamêka weş û asayî erzeno.

Seke ma va heyan 6 şerrî pê kaykerdiş uca ra pey gede beno hedre, bi xususî matematîk gere hena erey bideyê gedan çunke gedêyî hete razber de kemê hema nêkewtî ay nëmserre.Eke ma vaci gedeyan ma va lez matematîk bimusê ma xeta kenî û gedan ser de tesîro nêbaş virezîyeno.

Dinyaya modernî de matematîk 10 serra pey yeno musnayiş la nustiş û wendiş lez dest pekeno.Texmîne ke ez kena tirkîya da semedê ke matematîk lez diyeno gedan ayî semed ra geday ma matematîk ra tersênî û nêmusenî.

Na mevzu ser o zaf zanyarî nuştê la her dewleti de perwerde cîya yo. Ay semed ra her kes sey xo vîneno.

Weşîye de bimanê.