Murad Canşad
Goreyê felsefeyêk her çî pêkewtiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de rikdarîye est a. Yew “tez” yew “antî-tez”, di hetî est ê, nê her di hetî têver de tim û daîm mîyanê reqabet û micadeleyî de yê; danê pêro, pê kewenê. Bi na kerdena înan her çî vurîyeno, aver şono. Vurîyayiş û averşîyayiş goreyê pêtîya/zixmîya pêkewtişî beno. Pêkewtiş pêt û kîp bo, vurîyayiş û averşîyayiş pêt û kîp beno; pêkewtiş sist û pist bo, vurîyayiş û averşîyayiş sist û pist beno. Erd û asmên, serd û germ, sîya û sipî, tarî û roşnîye, şewe û roce…Nê pêro tezad û eksê yewbînan ê.
Tayênan no felsefe adapteye komelî kerdo, vato, komel zî çîyanê tezadan ra teno meydan. Cenîye-camêrd, axa-şiwane, zengîn-feqîr, serdest-bindest… Komel goreyê pêkewtişê nînan vurîyeno û aver şono. Pêkewtiş bi-xişim bo, vurîyayiş û averşîyayiş lez beno; zeîfek bo, hêdî û giran beno.
Êyê ke bi nê çimî ewnîyeno tebîet û komelî ra, pêkewtişî çîyêko baş vînenê. Vanê o çiqas germ û giran bo, averşîyayiş hende qîf beno. Coka, wazenê mabênê her çîyî de tezadîye, dibendîye “keşf” bikerê, cîyayyîya înan qurdî bikerê, înan biverdê pê. No felsefe peyêna peyêne şono reseno nê netîceyî; merdim vergê merdimî yo, maseyo girs maseyê hurdîyî belêneno…
Goreyê felsefeyêk zî her çî pêkerdiş ra yeno meydan; mîr û mîrazê tebîetî de îqrarîye est a. Tebîet de cîya-cîya çîyî est ê ke qet yew çî bîlasebeb nîyo; nê pêro yewbînan temam kenê. Mabên de îqrar est o; pêro hemkar û temamkarê yewbînan ê. Homayî 18.000 hezarî alemî afernayê, mabên de îqrarîye ronaya. Her alem raygeyê/rayîrgeyê (medar) ( bi tirkkî “yörünge”) xo de çerx dano; kam yew alem îqrarîya xo mezano û raygeyê xo ra bivecîyo teber; veşeno, beno wele, çin beno. Mabênê erd û asmênî de, tebîet û însanî de, cenî û camêrdî de ûsn. îqrarîye est a. Nê yewbînan temam kenê û pîya est ê. Yew het mebo, heto bîn zî nêbeno. Yew het bixeripîyo, heto bîn zî xeripîyeno.
Êyê ke bi nê çimî ewnîyenê tebîet û komelî ra; pêkerdiş çîyo, baş vînenê. Vanê pêkerdiş û aheng çiqas zêde bo, hende baş beno. Bi no tore aramîye bena, her çî pîya têver de weşeno (cuyeno).
Nê kesî mîyanê tebîetî de tim û tim pîyayîya çîyan vecenê vernîye. Çîyan şibênenê yewbînan, mabênê ci de elaqe ronanê. Can û camidî pîya û yew vînenê. Ma vacê, mezgê însanan û kakilê gozan manenê yewbînan, çimê însanan û libê zeytunan manenê yewbînan…
Goreyê nê felsefeyî helbet ke mîyanê tebîet û komelî de vurîyayiş û averşîyayiş est o la nê çîyî bi pêkewtiş ney, bi pîyakarî û hemkarîye benê.
Derê, bin û binaşeyê heyat û tebîetî de çi est o? Pêkewtiş ya pêkerdiş? Cîyakarîye ya pîyakarîye?..
Rast a, maseyo gird maseyê hurdîyî belêneno. La minasebetê heme maseyan belênayişî ser ra nîyo. Tayê maseyî est ê; gird û hurdî pîya weşenê, têver de îdareyê xo kenê. Gird nêbo, hurdî nêeşkeno biweşo; hurdî nêbo, gird nêeşkeno…
