Murad Canşad
Destana Gilgamêşî yê sumeran a, demê înan de vacîyaya. Çi wext vacîyaya nêzanîyeno la ÎV. 2500-3000 de bi sumerkî nusîyaya. ÎV. 2000 ra pey na destane zaf bîya namdar û bi cîya-cîya ziwanan û varyantan ra nusîyaya. Bi akadkî, asurkî, xurrîkî/hurrîkî, xîtîtkî/hîtîtkî[1]… Tabletê nê nusxeyan cîya-cîya cayan de ameyê dîyene la çi nusxe tam û temam nîyo. Pêro nêmcet ê, hem zî ewro her lete cayêk de yeno girewtene. Mesela nusxeyo ke Îraq de ameyo dîyene, nêmeyê xo Amerîka de nêmeyê xo Tirkîya de… Demê Usmanîyan de dîyayê, Usmanîyan û Amerîka xo mîyan de pare kerdê.
Destan de Gilgamêş qiralê Urukî (bacar-dewleta Sumeran) yo. Ey ser ra agît çin o. Şarê koyî ra Enkîdu est o, o zî agîto temam o. Pawîyeno ke her di agîtî bibê reqîb û biyêrê têver la ê benê dost û bira, pîya şonê welatê koyan ra pawitoxê birran Humbabayî kişenê. Dime ra Enkîdu mereno; Gilgamêş keweno dime ra ke mergî rê çare bivîno. Dostê ey o tewr sadiq merdo şîyo, o zaf keweno ey ver.
Varyantanê destane de giranîye dîyena cîya-cîya çîyan ser. Varyantê Sumeran û Akadan de agîtîya Gilgamêşî vecîyena vernîye, yê Xurrîyan û Xîtîtan de cayê welatê koyan û Humbabayî (Huvava -xîtîtkî-) hîna zêde yo.
Destane de, varyantê Sumeran de Zîusudra, înanê bînan de Utnapîştîm est o ke tayê hetan ra manenê Xizirî.
Zîusudra yeno manaya cu-dî, cuyan-dî. Cuye/cuyan fariskî de zîndeg, kirdaskî de jiyan; cuyayene zî zîsten û jiyîn…
Gilgamêş xeberdar beno ke Utnapîştîm çareyê mergî zaneno. Ey rê oyê cayê durî vacîyeno. O, verî, merdim bîyo la qatê homayan de ca girewto û merdene ra azade bîyo. Gilgamêş do ey bivîno.
Gilgamêş keweno raye ser; çolan, koyan û deryayî xo dime ra verdano, vecîyeno huzbarê Utnapîştîmî, ci rê wina vano:
“Mi vatêne ez do yewerê cengawerî bivîna la ti winî nîyê. Ti tîya de kîştî kenê û çi çî nêkenê. Rastîye bivace, se bî ke to qatê homayan de ca girewt û merdene ra azade bîyê?”
Utnapîştîm vano:
“Ez do sirrê homayan to rê bivaca.”
Û ey rê behsê tofanî keno:
Verê royê Feratî ra bacarê Şurrupakî est bî. O bacar bî bacaro kehan, homayê ci zî bîyî kokim. Nifisê merdiman zêdîya; rîyê erdî bî pirr û peya, ci ra sey gayî orrîye şîye. Homayî qîrr-wîrrê merdiman ra bêzar bîyî, qala xo kerde yew ke înan ra bixelisîyê. Homa Ea, bi goreyê sozê verênî, ame hewnê mi û ez xeberdar kerda: Dest ban û keye ra biverde, xo rê gemîyêk biviraze, heme candaran ra taxim bigîre verê xo.
Ez serê şewderî ra werişta, mi hewt rocan de gemîye temam kerde. Mi keyeyê xo, merdimê xo, kesê zeneatkarî, heywanê kedî û koyîyî girewtî zerreyê gemîye. Şewe şilîye dest pê kerd. Şeş rocî û şeş şewî tofan ronîya, hetê dengizî ra firtine ame, heme ca bî lay û laser.
Roca hewtine firtineyê hetê cêrî (başur) vindert, dengiz bî xayîs, variş agina. Her ca de bêvengîye ronîyabî û merdimî cimê çamure bîbî. Erdo sîya çin bî. Dur ra yew ko asa. Gemîye anişte serê ê koyî ra. Koyê Nîsîrî bî. Gemîye cayê xo ra nêleqaye. Bi o tore hewt rocî mende. Roca hewtine serê şewdirî ra mi yew borane raverdaye; cayê aniştene nêdî û peyser ameye. Dime ra yew hechecike raverdaye; a zî peyser ameye. Dime ra yew qerpelase raverdaye; aye erdo sîya dî, kewte çîyê werdene dime ra, qirre-qirr kerd û peyser ameye. Mi hewt qazanî ronayî, nîyaz û qurban vila kerd. Homayan boya şîrinîye girewte, sey vizikan xar kerd bi ser. (Derê, tîya de bi “şîrinîye” behsê aşureyî beno? MC)
Senî ke çim gina gemîye, homa Enlîl ke ey tofan ronabî, hêrs bî ke yew merdimo yê merdene senî xelisîyayo, kamî o xeberdar kerdo. Vecîya meydan ke kerdena Ea’yî ya. Ea’yî vat ke mi xeberdar nêkerdo, ey hewnê xo de tofan dîyo. Naye ser Enlîlî ez û xanima mi, ma berdî zerreyê gemîye, ma dayî çokan ser, dest na sereyê ma ser û wina vat: Utnapîştîm, verî, yê merdene bî, naye ra pey o û xanima xo do fekê çeman de bicuyê. No rîwal ra homayan ez girewta no cayo dur de, fekê çeman de ca kerda…
No hîkaye de tayê çîyê Zîusudra/Utnapîştîm û Xizirî manenê yewbînan:
-Utnapîştîm merdene ra azade bîyo. Gilgamêş seba ke merdene rê çare bivîno, şono leweyê ey. Eynî çî seba Xizirî zî vacîyeno. Xizirî yew awe (awa Xizirî, abê heyat) ra şimito, merdene ra azade bîyo. Îskender kewto dime ra ke na awe bivîno la nêdîya.
-Utnapîştîm fekê çeman de ca bîyo. Xizir zî fekê dereyan de, hênîyan ser ra yeno vînayene.
-Utnapîştîmî yew gemîye viraşta, tofan ra millet xelisnayo. Şarê ma yê Raya Heqî (elewî) wexto ke veng danê Xizirî vanê: Ya Xizirê serê kelek û gemîyan!
-Zîusudrayê Sumeran yeno manaya Cu-dî/Cuyan-dîyê zazakî. Keso ke cuye/cuyan dîya/dîyo… O verî ra merdene ra azade nêbîyo, dime ra millet xelisnayo, merdene ra azade bîyo. Goreyê tayê varyantan, gemîya ke millet xelisnayo, anişta bi serê Cu-dî ser. Bi sumerkî koyê Zîusudra ser…Winî aseno ke ey sey Duzgin Baba û Munzur Bababyî nameyê xo dayo koyî. La nameyê koyî bi sumerkî ney, bi zazakî hetanî ewro ameyo: Cudî…
Hîkaye wina dewam keno:
Utnapîştîm Gilgamêşî rê vano; ti gêrenê ke merdene rê çare bivînê la ganî homayî semedê to ra biyerê pêser û qerar bigîrê. O semed ra ganî ti şeş rocî û hewt şewî hewn ra meşorê.
Gilgamêş xo nêgêno, hewn ra şono, nêreseno meqamê bêmergîye.
Zazakî de hewnî şibênenê merdene û vanê:
Hewn xeflet o.
Hewn birayê mergî yo.
Hewn merg o…
Utnapîştî vano; Gilgamêş hende raye ameyo, perîşan kewto, bêmergîye zî dest nêfînaya, qet ke nêbo na perîşanîya ey tezmîn biba. Aye ra yew sirr, sirrê genc-mendene ci rê vano: Binê awe de filan vaş est o, eger ti bieşkê ey biqerifnê; o vaş gencîya merdimî peyser ano. Gilgamêş cimê awe beno, vaşî qerifneno. Vano; ez bena dana kokimanê Urukî, wa bibê genc. La mar vaşî ci ra tiraweno weno, ca de pirên/vala erzeno. Sirrê genc-mendene zî Gilgamêşî dest ra şono.
Gilgamêş agêreno welatê xo, peynîye de gineno mîyanê cilan ro. Namtar yeno û canê ey gêno.
Namtar, taliho kor û qedero sîya yo. Şeytanê binê erdî yo, bêyomî ya. Canê merdimî o gêno. Namtar çepixîyeno ser û canê Gilgamêşî gêno.
Bi nê karekterê xo Namtar maneno Felekî. Felek zî taliho kor, qedero sîya yo. Bêbextî ya, kêmfirsendî ya. Dek û dubara ya. Canê merdimî o gêno. Çepixîyeno bi ser, dest keno bi qirrike.
[1] Na destane verî bi sumerkî axme-daxme vacîyaya. ÎV. 2000 de bi akadkî biserûber nusîyaya. ÎV. 1600 de newe ra tenzîm bîya. ÎV. 1200 de hozanê urukicî Sîn-lekke-unnînnî bi weznê eruzî newe ra nuşta. 12 tabletî yenê meydan. 10-12 kopyayan hazir kenê, rusnenê cîya-cîya bacaran û welatan ke her ca de wa nusxeyêk bibo. Ur, Uruk, Babîl, Nîppur, Kîş, Asur, Nînowa, Sultantepe (Dîyarbekir), Emar (Heleb), Xattuşaş û Megîddo (Fîlîstîn) nusxeyê ci dîyayê. Nesxeyo tewr saxlem Nînowa de, 1842 de, dîyayo. Ewro çimeyê destane no nusxe yo.
