Murad Canşad
Fabilanê (hîkayeyê heywanan) zazayan de qehreman û karekterî zêde ra zêde luye bi heşî ra yê. Heş nêr o, tîmsalê camêrdan o. Mîrazê camêrdîye tey de est o. Eqmeq nêbo zî zêde ra biaqil nîyo. Xapîyeno, qeraranê xeletan gêno. Ey îtibar ardo bi hêz û quwetê lem û penceyan. Winî zaneno ke her mesele bi înan ra çare beno. Heş hêrsin o zî. Wexto ke hêrs bî, adir varneno. Luye ey rê “Heşo bira”, “bira Heş” vana. O çi wext telika xêxîye bido xo ser, luye hema ver de tîk bena: “Eman-yeman heşo bira!..”
Fariskî de heşî rê xors, franskî de ours, îtalyankî de orso, kirdaskî/kurmancî de hirç vacîyeno. (Zazakîyê Dêrsimî de hes vacîyeno.) Xors, ours, orso, hirç, heş/hes… Winî aseno ke nê nameyî eynî nameyî ser ra cîya bîyê.
Luye may a, tîmsalê cenîyan a. Mîrazê cenîyan tey de est o. Weş ewnîyena xo ra. Kîbar a, cazu ya, dilbaz a, qalweş a, biaqil a. Ne adirê kesî de veşena ne zî xo nana fekê şimşêrê kesî ver ra. Zaf tenan xapênena, bi xo nêxapîyena. Aye îtibar ardo bi aqilê xo. Karê aye bi lem û penceyan çin o. Bi dest û lepan nêşona gî! Fabilanê zazayan de nameyê aye “waka Luye”, “wak Luye” ya. Êyê bînî, hîna zêde zî heş, aye rê “waka luye” vanê. Heş zêde zagon mekero zî(!) meseleyan aye reyra mişewre keno.
No xususîyet hîna zêde fabilanê zazayan de est o.
Fabilanê kirdasan de luye nêr a, tîmsalê camêrdanê qurnazan a. Ci rê mamê rovî vacîyeno. Mamê rovî wexto ke meseleyan çare keno, sey heqkerdişî, cenîyan wazeno. Ge-gane sey ruşwet-waştene vano, hîrê cenîyî haa!.. Bengînê cenîyan o , qîmê xo bi yewe nêano!
Franskî de zî luya nêr a, ci rê renard vacîyeno. Fabilanê La Fontaine de luye ancî qurnaz a, înanê bînan weş xapênena la tîmsalê cenîyan nîya.
Fabilanê farisan de luye nêr a, sey camêdan tesewur bena. Ci rê aqa rubah vacîyeno. Yanî keko rubah, bira rubah…
Fabilanê tirkan de luye nêr a, sey camêrdan tesewur bena. Kitabê Ali Berat Alptekinî ra çend nimuneyî: “Lala Paşa’nın oğlu, Ferik Paşa’nın torunu tilki bey (r.22-23)”, “Aman tilki dayı, üzerime oturuyorsun 8r.33)”, “Tilki baba ne yiyorsun? (r.35)”, “Maşallah tilki bey (r.53)”, “Tilki baba, kalk da bana bir odun getir (r.64)”.
Sumerkî de luye rê lula, fariskî de rubah, kirdaskî de rovî vacîyeno. (Zazakîyê cêrî de luwî vacîyeno.) Winî aseno ke nê nameyî zî eynî nameyî ser ra cîya bîyê.
Edebîyat û kulturê ma de cayê heş û luye mihîm o. Şarê ma ci ra hes keno. Cayê sey Çewlîgî de, mîyanê çarşîyî de, têdest ra heykelê “Heşo Bira” û “Waka Luye” weş beno.
