PINAR YILDIZ
Merdim se biko? Yan zî senîn biko? Çi yî? Beno ke wendişî… Nê ra serran ra verê, “To be or not to be” vato şaîrî. Heme mesele na ya. Nê rojanê ke êdî qiymetê çîyêk bîlhesa ê wendiş û musayîşî nêmendo de beno ke merdim bi vengêkê hîna berzî na reye wina vajo “wendiş yan zî nêwendiş” beno ke nika zî meseleya girane na ya. Çike hema ra zî derdê ma yo gird “estbîyayîş yan zî çinbîyayîşê” ma yo. Çike hema ra zî derdê ma yo gird manadayîşê na dinya û ruh û şexsîyetê xo dima gêrayîş o. Qet nêbo xo ver dayîş o. Çike beno ke na dinyaya ma de êdî qiymetê nê persan zî nêmendo. Labelê reyna zî ma, ê ke hema ra zî bawerîya xo bi wendişî anê; ma, ê ke hema ra zî hemverê wendişî de hêvîyêka înan esta, ma çi biwanê û senîn biwanê. Çike seranser yew edebîyatê dinya ewro verê linganê ma de rakerde yo. Û her serre kitab û nuştoxê neweyî, neweyî û neweyî… Û ê ke xora kar û barê înan derûdormeyê wendiş û nuştişî de yo; do senînhewa wendişanê alternatîfan bikê? Coka demêko ez seba xo, bîlhesa wendişê romanan de goreyê planêk şona. Demêko ez tena mabênê refê klasîkanê modernan yê fransizan de şina û yena.
Tayê nuştoxan ra tena yew kitab ê tayêne hîna vêşî û wina ez şîya dekewta mîyanê dinyaya nuştoxanê fransizan. Înan ra yew André Maurois (1885-1967) û romanê ey “Climats” (Mewsîmî) bî. Belê no roman ewro hema ra zî derheqê mefhûmê eşqî de romanêko zaf tesîrdar o. Û seke seba mi, Mauroisî ra tena wendişê nê romanî bes bî. Seke mi waşt Maurois tena bi nê kitabê xo hişê mi de û dinyaya mi de bimano coka ez nêewnîyaya kitabêkê eyê bînî ra. Mi nê refê xo de romanê Manuel Benguiguiyê (1976-) “Un collectionneur allemand” (Koleksîyonkero Alman) dî. No romano kilm beno ke cîya û newe bî labelê mi hende zî ci ra hes nêkerd. Reya verêne bî ke mi Manuel Benguigui wendêne û mi ser o hende tesîrêko gird nêverda ke ez bikewa kitabanê eyê bînan dima, coka “Koleksîyonkero Alman” wina tena mend ê refi mîyan de.
***
Nê refi de nuştoxêko bîn zî Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) bî. Bi nê şekilîya ez dekewta mîyanê dunyaya Célineî ke hetê ziwan û uslûbî ra goreyê dewrê xo edebîyatê fransizan mîyan de şorişêk kerdîbî. Labelê hetêk ra zî no uslûbê eyo ke ziwanê kuçayî yew reye de dekerdîbî mîyanê dunyaya edebîye zaf zêde ameybî rexnekerdene. Verê cû mi “Voyage au bout de la nuit” (Ver bi Peynîya Şewe Seyahat) wend. No roman serra 1932î de reya verêne çap beno û tayê kesî romanî zaf ecibnenê tayê zî rexneyêko gird kenê. Karakterê nuştox Célineî zî mîyanê dinyaya edebîye de zaf problematik o. Çike dewrê şerê II. yê cîhanî de ey eşkera paştî daya nazîyan. Coka mecbûr mendo ke fransa ra biremo, Danîmarka de zindan de mendo û ceza girewta. Labelê ewro hema-hema seserrêk ra dima romanê ey eksê karakterê nuştoxê xo bi heme îhtîşam û serkewtebîyayîşê xo hemverê ma de yê. Esasê xo de derûdormeyê nameyê Célineî de ma reyna dekewenê mîyanê rexneyanê “nuştoxî” û “înan ra cîya serbixo berhemê înan”. Seke ma vînenê û wext mojneno ma ke çîyo eslî metnî bi xo yê û ê eşkenê xeliqnayoxanê xo zî bikişê û mîyanê dinyaya edebî de bibê kanonîk û cayê xo pêt bikê. Romanê Célineî rasta zî seba nê fikrî nimûneyê zaf rastekîn û balkêş ê. Belê ewro Céline bi xo û ê fikrê ey seba ma çîyêk îzeh nêkenê û nameyê ey ser o sey şerm û cirmêkê girdî mendê. Labelê romanê ey mîyanê tarîxê romanî de cayê xo yê mustesnayî hema ra zî pawenê û hêvîya wendoxanê xo yê. Badê “Ver bi Peynîya Şewe Seyahat”î mi na reye “Mort à crédit » (Mergo Bideynî) wend. No roman zî helbet qasê ê verênî serkewte bî û seke dewamê romanê eyê verênî yo. Labelê tahm û ê şokê verênî helbet nêdano. Labelê no roman zî heman ruhî ra, heman bêcayî ra, provakatîfî ra welidîyayo. Badê ke nê romanî qedêneno Céline hevalêkê xo rê wina nuseno : « Paragrafo peyên mi nika qedêna, yanî no îşkence. Eke no kar êdî mi rê xenî-xenî pereyan nêaro ez do êdî qet nênusa, na reye tayê mendîbî ke ez geber biba. » Belê yew romano ke esasê xo de romanê ê bêkes, bêwar û bêcayan bibo helbet do prosesê nuştişê ci zî sey mergî bibo. Tewr peynî mi « Entretiens avec le Professeur Y » (Profesor Y î Reyde Qiseykerdiş ) wend. No roman seke hetêk ra zî xo seveknayîşê, mudafa kerdişê Céline yê nuştoxê «Ver bi Peynîya Şewe Seyahat » û « Mergo Bideyn »î bibo. Bi nê şekilîya raywanîya min û Celineî qedîya. Ez hêvî kena ke cuya mi de reyna wext bibo ke ez nê romanan reyna biwana.
***
Mi demêk seba xebatêk tayê wendişê antropolojîk û folklorîkî kerdê. Û helbet rayerê mi ame resa antropolog Lévi Straussî. Û uca ra zî Claude Lévi Strauss (1908-2009) o nuştoxê “Tristes Tropiques”î (Tropîkê/Donenceyê Xemgînî). Nê kitabî de (ke merdim nêeşkeno sey tewirêk name biko. Merdim, roman vajo roman nîyo, labelê epîk û destanêko zaf tesîrdaro ke bi ziwanêkê edebîyî sewîyeya metnêkê edebî yê tewr berzî de ameyo nuştene) ma tecrubeyanê antropologêkê bi tecrubeyo ke warî de, hema-hema her cayê dinya ra gêrayo vînenê. Labelê na reye tena bi perspektîfê zanyarêk ney bi zerrîzîzî û detayanê edebîyatnasêk. Û ma reyna vînenê ke kamcîn leteyê dinya de beno wa bibo, kamcîn dewrî de, kamcîn sewîyeya ‘medenîyetî’ de bibo wa bibo ruhê hempar yê însanetî her ca de sey pê yo. O ruho ke hezar bi hezar serrano “Gilgamişî” ra, “Odysseia” ra nat sey xo yo û heman deyîre û hîkaye ma rê vano.
***
Kifşkerdiş û wendişêko zaf bi zewq yê nê refi zî wendişê trîlojîyê “Jean-Christophe”yê Romain Rollandî (1866-1944) bî. Serra 1904î de Rolland dest bi nuştişê nê trîlojîyî keno û serra 1912î de qedîneno. Serra 1915î de zî Akademîya Nobelî, Xelata Edebîyatî ya Nobelî dano Romain Rollandî. Îzehetê înan zî wina yo “Seba ke, îdealîzmo berz yê metnanê eyê edebîyan û wexto ke o tayê însananê cîya bi cîyayan teswîr keno wayîrê hîsdarî û fehmkerdişî û eşqê heqîqî yo”. No trîlojî seke nameyê ci ra zî aseno derheqê cuya karakterê serekeyî Jean-Christopheyî de yo. O zi sey pî û bawkalê xo beno muzisyenêk. Labelê Christophe hema domanîya xo ra wayîrê yew ruhê taybetî yo ke ey pî û bawkalî ra cîya keno. Û beno ke bi saya nê ruhî û hemverê muzîk û cuye de bengînîya ey, ey kena muzîsyenêko bi name û veng. Labelê no roman tena derheqê raywanîya cuye û muzîkê Christopheyî de nîyo. Hetêk ra zî pergalê komelê burzuwazîyî û dinyaya fikir û hunerî ser o zî tesîrê înan yo dirîyî mojneno ra. Wendişê nê trîlojîyî sey hewnêkê gedetî, sey realîzmê seserra xo, zerrîzîzî, bengînî, înad û provakatîfîya yew muzîsyenî yan zî yew gedeyî yo ke wexta ke ma şahidê îxtîyarî û mergê ey zî benê o xirs û hewesê eyî yo hemverê cuye de hema ra zî ganî û teza yo.
***
Mi mabênê tarîxê (21-24. 11. 2025)î de dest bi cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” yê Roger Martin du Gardî (1881-1958) kerdo û qedînayo. Çar rojan mîyan de mi cîldo verên yo 653 rîpelî wendo û qedênayo. Hem zî 21ê aşme de mi romanêko kurmancî qedênayo û wina dest bi nê romanî kerdo û 24ê aşme de zî mi dest bi helbestanê Walt Whitmanî kerdo. Yew aşma ke hewesê wendişî vêşî-vêşî mi de virazîyayo. Badê Jean-Christopheyî, adapteyê nê trîlojîyî bîyayîş biney zehmet bî labelê no cîldo verên yê “Keyeyê Thibaultîyan” zaf lez herikîya û şî.
Par ra yo yew rêza wendişêk hişê mi de bî. Bi çend serrî yo mi waştêne ez reyna “Cevdet Beg û Lajê Ey” yê Orhan Pamukî biwana. Labelê badê hende serran reyna nê romanî wendişî ra ver mi waştêne ez “Keyeyê Buddenbrookîyan”ê Thomas Mannî verê cû biwana û dima dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ci bika. Çike seke yeno zanayene wexto ke Pamukî romanê xo nuşto tesîrê nê romanî ey ser o zaf bîyo û her di zî wina romanê keyeyêk ê. Mi par, tarîxê (21-28. 12. 2024)î de, “Keyeyê Buddenbrookîyan” wend, belê roman ezametêk bî. Labelê o wext zaf kar û bar û wendişê cîyayî dekewtê mîyan û mi “Cevdet Bey û Lajê Ey” nêwend. Coka refê minê fransizkî mîyan ra “Keyeyê Thibaultîyan” wendiş seba mi zaf muhîm bî û seke do bi nê trîlojîyî o sîlsîleyê romananê keyeyêk/aîle temam bibîyêne. Çend rojî badê qedîyayîşê cîldê verênî yê “Keyeyê Thibaultîyan” mi dest bi “Cevdet Beg û Lajanê Ey” kerd, (29.11.2025-12.12.2025). Belê peyên de, badê serran mi roman reyna wend hem zî çend romananê bînanê ke seke birayê ey bî reyde.
Labelê hema trîlojîyê “Keyeyê Thibaultîyan” temam nêbîbî. Cîldo verêno ke mi çar rojan de temam kerdîbî ra vîst rojî dima 15î Aralikê 2025î de mi dest bi cîldê dîyinî kerd. Labelê ê mabênî de mi dest bi nuştişê novellayêk kerd; çend çîyê bînî yê ke nê terzî ra zaf cîya bî wendê; mi keyeyê xo bar kerd û welhasil yew trîlojîyo ke esasê xo de aîdê wendişanê serra 2025î bî nêmcet mend û na reye seke sey barêk, sey gureyêkê nêmcetî û mendeyî resa serra 2026î. Beno ke coka cîldo dîyin hem zaf giran şî û hem zî seke romanêk ra vêşî bi melumat û fikranê verê destpêkerdişê ê şerê xidar yê dinya de xeniqîyabî. Axirî êdî ver bi peynîya romanî ez biney ci rê germin bîya û 18ê Sibate de mi cîldo dîyin zî qedîna. Gelo seba ke hende çî dekewtê werte, konsantre û hewesê mi hemverê romanî de remabî yan zî rasta zî no roman mîyanê teferuatan de xeniqîyabî û hecmê xo yê “romanbîyayîşî” yanî bi vatişêkê zaf sadeyî ma rê “hîkayeyêk vatişî” vindî kerdîbî. Yanî sey “Koyo Efsunin” yê Thomas Mannî û “Şewê Weba” yê Orhan Pamukî ke mi tahmê romanî înan ra nêgirewtîbî û seke seba xatirê nuştoxanê înan yê girdan mi ê wendîbî.
Nayîk o badê tayê temaşekerdişan û romananê adapteyanê sînema vizêrî ez reyna agêraya cîldo hîrêyinê Trîlojîyî. Belê hema tena mi se rîpelî wend labelê o atmosferê romanêk, yanî o atmosferê cîldê verênî reyna apey de ameyo seke. Û heyf ke badê seserrêk, ez nê cîldî xeberanê şerêkî mîyan de wanena. Seke nê serran mîyan de însanetî heme o wehşet û rijnayîşê însanetî hêdî-hêdî xo vîr ra kerdo. Belê beno ke seba nê, seba na hafizaya kolektîfe, seba erj û hîsanê hemparan yê însanetî edebîyat esto û baş o ke esto. Roger Martin du Gardî bi nê trîlojîyê xo yê ruhê hempar yê însanetî serra 1937î de Xelata Edebîyatî ya Nobelî girewt.
