PINAR YILDIZ
“Before Sunrise” (1995), (Verê ke Roj Vejîyo), mîyanê tarîxê sînema de derheqê mefhûmê eşqî de, o rast vînayîşê verênî de aşiqbîyayîşî de fîlmêko muhîm o. Beno ke fîlm temsîlê qedîyayîşê yew dewrê romantîkî yo. Yan zî nê dewrî rê şuwareyêk o. Û beno ke nê semedî ra fîlm herçiqas sey tewir romantîk/komedî bibo zî sey fikir nê tewirî ra hîna vêş çîyan dano temaşekerdoxanê xo û hema ra zî ma rê balkêş yeno û ma ser o tesîrêko gird virazeno. Badê cû rejîsor Richard Linklaterî, heman kaykerdoxan reyde, di fîlmê sey dewamê nê fîlmî zî antê û “trîlojîyê Before”î vejîya meydan. Yanî serra 2004î de “Before Sunset” (Verê ke Roj Awan Şoro) û serra 2013î de zî “Before Midnight” (Verê Mîyanêşewe) ant.
Mi nê trîlojîyê “Before”rî ra tena fîlmo verên temaşe kerdo. Çend serrî verê ez vana qey mi cayêk de fîlmo hîrêyin dî û biney temaşe kerd labelê mi temam nêkerd. Îxtîyarbîyayîşê ê her dî xortan mi rê zaf melankolîk ameybî. Yanî esasê xo de nê trîlojîyî de, ma hem bedilîyayîşê eşqêk hem zî bedilîyayîşê karakteran vînenê ke sey cuye eşkîno ma xemgîn biko. Welhasil! Belkî rojêk ez trîlojîyî pîya temaşe bika.
Badê hende serran nika çira no trîlojî ame vîrê mi? Çike nê rojan de mi fîlmo peyên yê rejîsor Richard Linklaterî “Blue Moon” (Aşma Kewîye) temaşe kerd.
Nê fîlmî de zî karaktero sereke Ethan Hawke yê serkarakterê trîlojîyê “Before”yî yo. Ethan Hawke bi nê rolê xo yê fîlmê “Aşma Kewîye” endamê aktoro tewr baş yê xelata Oscarî yo. Nê kategorîyî de endamê bînî; Timothée Chalamet bi fîlmê “Marty Supreme”yî, Leonardo DiCaprio bi fîlmê “One Battle After Another”î, Michael B. Jordan bi fîlmê “Sinners”î, Wagner Moura bi fîlmê “Secret Agent”î endam ê. Mi fîlmê “Secret Agent”î hema temaşe nêkerdo labelê ez vana qey performansê Wagner Mourayî zaf ameyo ecibnayene. Serkarakterê fîlmanê “Marty Supreme” û “Sinners”î zî sey di endamanê xurtan mîyanê na musabeqa de ca gênê. Coka seke şansê Hawkeyî yê xelate tay o. Labelê reyna zî Ethan Hawkeyî performansêko tena bi sereyê xo fîlmê “Aşma Kewîye” de moto ra. Yanî fîlm tena sey performansê nawitişî yê Hawkeyî eşkîno bêro vînayene. Performansêko baş û serkewte… Çike heme barê fîlmî ey ser o yo. Labelê bi nê performansê başî zî Hawke seke do nêeşko heqê karakteranê serekeyanê fîlmanê “Marty Supreme” û “Sinnersî” de bêro.
Ethan Hawke bi nê rolê xo nêeşko xelata Oscarî bigîro zî seba karîyerê xo yê kaykerdoxîye bi nê rolî resayo merhaleyêkê zaf gird û başî. Û goreyê mi do no rolê ey bibo rolanê serekeyanê serkewteyan ra yew. No fîlm behsê çend saetanê peyênan yê yew muzîsyenî ke wazeno reyna karêko baş vejo meydanî keno. Fîlm derheqê cuya bestekaro amerîkayij Lorenz Hartî (1895-1943) de yo. Na dramaya bîyografîke, şewêk de mabênê çend saetan de, yew barî de viyarena. Seke yeno zanayene Lorenz Hart 48 serrîya xo de merdo û probleme eyî yê alkolîzmî estbîyo. Ma nê fîlmî de çend saetanê nê muzîsyenê 48 serrî yê ke êdî deyîrê eyê ke wextê xo de bi name û veng bî, hêdî-hêdî vîrra şîyê, vînenê. Ma nê çend saetan mîyan de heman wextî de hem tengijînanê nê muzîsyenê ke êdî “îxtîyar” hesibîyeno hem zî a zerrîya eya xort û hêvîdar vînenê. No fîlm tena mekanêk de û çend saetan mîyan de vîyareno û monolox û dîyaloxê Hawkeyî yê bêemsalî hêzêko gird danê fîlmî. Coka fîlm hetêk ra zî tahmê yew kayê tîyatroyî dano merdimî. Pîyanîsto ke nê barî de ceneno û deyîran vano reyde ma şonê dekewenê mîyanê zafê deyîranê klasîkanê Lorenzî. Seke merdim fîlmêk ney performansêkê tîyatroyî temaşe keno. Û helbet ê dîyalox û monoloxê Hawkeyî yê ke referansê zafê fîlm û muzîkanê klasîkan kenê, merdim wazeno pêrûne sey cêrenot not biko. Eke şima sînema de aksîyonî ra hîna vêş hes kenê beno ke şima nê fîlmî zaf nêecibnê. Labelê eke şima performansanê hîna mînîmalîst û tesîrdaran ra hes kenê, do Hawke performansêko tîyatral pêşkêşê şima biko. No fîlm, derheqê eşqî de; cuye de; afirnayîşî de; tengijînanê afirnayîşî de; reynawaştiş, hêz û hewesê karêkê neweyî de; derheqê bêmanatîya cuye de ke heme çî serkewtebîyayîşî zî, namdarî zî, eşqê girdî zî her çî sey vayêk, sey hewnêk bê ke ma ferq bikê qedîyeno û şono; de yo. Labelê badê hende serran heme ê deyîrê Lorenzî yê ke ma goşdarenê mojnenê ma ke huner û ruh hertim mende yo.
***
Mi no mabên de, fîlmanê endaman ra “Marty Supreme” zî temaşe kerd. No fîlm çend kategorîyanê cîyayan de endamê xelata Oscarî yo.
Fîlm behsê cuya yew kaykerdoxê tenisê masa keno û serranê 1950an de vîyareno. Seba mi, sey tewir yew fîlmo ke ez ci ra hes bika nêbî. Ez nika zî wexto ke fîlmî ser o fikirîyena, fîlmêko xirab nêbî, ca-ca merdim eciz bibo zî peyên de ê di saete û nêmî herikîyayêne û şîyêne. Labelê reyna zî yew fîlmo ke zaf zêde mi ser o tesîr biko, nêbî. Nê fîlmî de rolê Martyî de performansê kaykerdox Timothée Chalametî zaf baş bî. Û seke no fîlm zî seba ke o kaykerdoxîya xo îspat biko, kaykerdoxîya xo biresno yew merhaleyê berzî û heta beno ke xelata aktorê tewr başî bigîro, ameyo antene. Belê Timothée Chalamet, kategorîyê aktorê tewr başî de endamêko zaf xurt û hêvîdar o, seke nê fîlmî de zî ey performansêko tena bi sereyê xo dayo. Labelê seba fîlmî pêroyî ez nêeşkena heman çîyî vaja.
Ez wexto ke fîlmî ra vejîyaya sey tema û babete ez fikrêk ser o fikirîyaya. Belê seba cuya xo, îdealanê xo, seba ke merdim xo rê yew cuya alternatife biafirno û îdealanê xo dima şoro bîlhesa serranê xo yê vîstinan de merdim zaf xo ver dano, mucadele keno. Ge-ge xo reyde lej keno, ge-ge keyeyê xo reyde lej keno, ge-ge heme komel û pergalî reyde. Seke merdim nê serran de pêarqilîyeno ke eke nika seba îdealanê xo, hêzêk û xoverdayîşêk nênawno do heme cuya ci destanê ey mîyan ra bifira û şora. Nê fîlmî de karakterê Marty û cuya ey zî rasterast seke nê fıkran rê cewabêk bî. Labelê çîyo ke nê fîlmî ardîbî vîrê mi merdim ganî çiqas ver bi xeyal û îdealanê xo şoro? Yan zî esas persa rast na ya: merdim seba xeyal û îdealanê xo ganî her çîyî biko? Beno ke tayê çîyê ke “baş nîyê” yan zî do ma karakterê ma ra vejê, yan zî do xururê ma bişiknê û heta-heta sey sîyêka bêyome ma dima bêrê. Marty nê fîlmî de seba ke musabeqayan de xo îspat biko her çîyî ceribneno û qet pes nêkeno. Labelê ca-ca ez fikirîyaya ke no xorto ke nika her çîyî ceribneno û qet ca nêverdano do siba roj wexto ke resa îdealanê xo, nê çîyan ra poşman bibo yan ney? Belê xora beno ke dualîstîya cuye zî na ya. Çike merdim wexto ke vîyarteyê xo ser o fikirîyeno ge-ge kerdişanê xo ra poşman beno, labelê ge-ge zî, beno ke hîna vêşî, nêkerdişanê xo ra poşman beno.
