Pinar YILDIZ
Wextêko zaf derg o ke ez nêeşkena çîyêk temaşe bikera ne Înternetî ser o ne zî sînema de. Êdî xora fîlmê başî nênê sînemayan. Wexto ke ez wendekar bîya Dîyarbekir de zereyê Galeria de sinemaya Ewropa bî û ma uca de eşkayêne zafê fîlmanê xoseran û ê festîvalan teqîb bikerê. Labelê nika Bajarî mîyan de yew sinemaya wina alternatîfe çinî ya. Coka zafê fîlman ma nêeşkenê tarîxê ci yê vîzyonî de temaşe bikerê. Par, ez şaş nêba aşma teşrîna verêne de fîlmê newe yê Yorgos Lanthimosî “Bugonia” vizyon de bî labelê ez çend reyan persaya zî ne Dîyarbekir de ne zî Mêrdîn de fîlm nêameyo sînemayan. Heman wextî de fîlmê Paul Thomas Andersonî “One Battle After Another”[1] ameybî sînemayan, ez bi meraq û heyecanêkê girdî şîya mi fîlm temaşe kerd. Wexto ke ez fîlmî ra vejîyaya mi xo bi xo va, “do emser no fîlm Xelata Oscarî bigîro.” Çike fîlm pêroyî zaf baş bî û hem zî aktorê sey Leonardo DiCaprio û Sean Pennî heqê rolê xo vêşêrî-vêşêrî dabî. Û performansê aktriste Teyana Taylora ke mi reya verêna temaşe kerdêne zî zaf baş bî. DiCaprioyî xora bi zafê rolanê xo yê cîya-cîyayan sînema de xo sey yew aktorê rolanê karakteran îspat kerdîbî û bi nê rolê xo zî na rewşe reyna mote ra.
Bob yew şorişgero verêno ke seba ke kênaya xo bisevekno êdî binê erdî de ciwîyeno. Labelê hetêk ra zî mubtelayê alkol û madeyanê narkotîkan o. Yan zî beno ke ê refleksê kênaya xo seveknayîşî ra biney zî karakterêko paronayak o. Coka beno ke Bob, fîlmî de bi ê xirqeyê xo yê ecêbî û bi a paronaya xo ya şîrine yew karakterê cîyayî afirneno. Fîlmî de karakterêko bîn o ecêb Lockjaw o ke Sean Penn ruh dano ci yo. Bi nê karakterî Sean Penn zî reyna heme hostatîya xo mojneno ra. Yew karaktero hende xirab xora ancax bi ê mîzeh û îronîyê sîyayî û bi serkewtebîyayîşê yew aktorê hende hostayî eşkîno hende baş bimojnîyo ra.
[1] No film sinemayanê Tirkîya de bi nameyê “Savaş Üstüne Savaş”î ame mojnayene.
No fîlm romanê Thomas Pynchonî yo “Vineland”î[2] ra adaptayê fîlmî bîyo. Badê aşman ke mi fîlm temaşe kerd, reyna hewes û waştişê temaşekerdişî derûdormeyê mi de gêra û mi çend fîlmî temaşe kerdê. O wext mi waşt ke fîlmê ke romanan ra adapte bîyê ez nê romanan zî biwana. Bi nê wesîleyî mi dest bi romanê Vinelandî kerd ke verê cû mi qet no nuştox nêwendîbî. Mi wexto ke dest bi romanî kerd o aksîyonê fîlmî yo ke mi aşman ra verê temaşe kerdîbî hema ra zî hende hişê mi de bî ke konsantrebîyayîşê romanî zaf zehmet bî. Dima mi ferq kerd ke xora fîlm rasterast romanî ra adapte nêbîyo. Rejîsorî tena ruhê romanî ra îlham girewto labelê seba fîlmê xo dinyayêka bîne afirnaya. Heta ey fîlmî de nameyê karakteran bedilnayê, karakterî bi xo bedilnayê, mûnite bedilnayo. Êdî ez mecbûr menda ke romanî, fîlmî ra cîya bifikirîya û bikewa zereyê ruhê romanî. Ca-ca roman zaf giran aver şî, labelê her ke Vinelandî fîlmî ra cîya sey romanêkê ser bi xo yî xo da qebûl kerdiş, mi ante zereyê dinya û atmosferê xo, roja peyêne mi di seyî ra vêşî rîpelî wendê û roman qedîya. Bi nê wesîleyî mi yew nuştoxê seserra ma nas kerd.
[1] Thomas Pynchon, Vineland, açarnayox: Berkan M. Şimşek, İthaki, İstanbul, 2023.
***
Nê rojan de mi zafê cayan de dî ke endamê xelata Oscarî ya 2026î dîyar bîyê. Ez wexto ke lîste ra ewnîyaya reyna mi fehm kerd ke rewne ra yo ez çîyêk temaşe nêkena û hewesêko mino wina zî nêmendo. Tena nê fîlman ra mi “One Battle After Another” temaşe kerdîbî. Dima ez ewnîyaya ke çend fîlmê na lîste Netflîxî ser o estê. Û heman wextî de fîlmê “Hamnet” o ke zafê kategorîyan de sey endam ameybî mojnayene, sînemayan de vîzyonî de bî. Ez zî yew roja yewşemeyî, Dîyarbekir de, seba temaşekerdişê fîlmî şîya AVMyê Ceylanî. Ûca hende qelebalix bî ke ez poşman bîya ke na roja yewşemeyî ez keye ra vejîyaya û ameya dekewta mîyanê nê qelebalixê fetisnayoxî. Hema wext bî û ez zî seba ke veyşan bîya mecbûr mîyanê ê qelebalixî de mi werdê xo werd û sereyê mi de di fikrî têrey de; ez hela ver şora keye yan zî hela ver fîlm dest pêbiko. Peyên de fîlmî dest pêkerd. Salon qelebalix bî. Fîlm cuya Shakespeareî ra parçeyêk ser o bî. Yanî esasê xo de hîkayeya nimita ya “Hamlet”î ser o awan bîbî ke karakterê eyo bêmerg yê edebîyatî Hamlet lajê Shakespeareî Hamneto ke qijekîya xo de nêweşîyêk ra (beno ke mergo sîya, weba) merdo. Seke yeno zanayene ziwananê Hînd-Ewropîyan de bedilîyayîşê vengê /n/ > /l/ yî zaf zêde yo. Tayê qeydan de zî xora name sey Hamnetî zî vîyarto. Fîlm hetê babete ra fîlmêko tesîrdar bî, sey yew fîlmê dewrî zî serkewte bî. Labelê reyna zî eke merdim muqayese biko yan zî herçiqas heman kategorîyan de nêbê zî hema ra zî endamê mi sey fîlmê tewr başî “One Battle After Another” o. Labelê ez zî sey zafê kesan fikirîyena ke performansê aktrîsta sereke, Jessie Buckley performansêko baş bî.
[1] Maggie O’ Farrell, Hamnet, açarnayox: Kıvanç Güney, weşanxane: Domingo, İstanbul, 2026.
No fîlm romanê Maggie O’Farrell[3] “Hammet”î ra adapteyê sînema bîyo. Badê temaşekerdişê fîlmî, mi meraqî ra dest bi romanî kerd. Ez hes kena romananê neweyanê ke bi saya tayê adapteyanê ci nas bika û biwana. Fîlm bi şekilêkê kronolojîkî yanî yewbînî nas kerdişê Shakespeareî û cinîya ey Agnes dest pêkeno û heme hedîseyî wina bi şekilêkê kronolojîkî herikîyenê. Labelê kitab bi nêweşîya Hamnetî dest pêkeno û bi teknîkê peyserşîyayîşî (flaşbek) şino heta yewbînî naskerdişê Shakespeareî û Agnes. Fokusê fîlmî zî kitabî zî Shakespeare bi xo nîyo. Heta kitabî de nameyê ey zî qet nêvîyareno her tim sey “pîyê ci”, “lajê ci”, “mêrdeyê ci” ameyo dayene. Fokusê kitabî zî fîlmî zî zafêrî Agnes ser o yo. Fîlmî de zî wina yo labelê ma çend sehneyan de sey hunermendêk tengijînanê Sheakespierî vînenê labelê fîlmî de zafêrî ma ey bi rolanê eyê sey ‘laj’, ‘pî’, ‘mêrde’ vînenê. Çike cuya eya Londra ancax tewr peynî de wexto ke cinîya ey şina Londra temsîlê tîyatroyî de ma vînenê. Seba ke hertim kitabî detayanê hîna naîfan îzeh kenê û mojnenê ra seke wendişê romanî ancax fîlmî tam temam keno.
***
Fîlmanê endaman ra yew zî “Frankenstein” bî ke Netflixî ser o esto. Seke yeno zanayene no fîlm kitabê Marry Shelleyî yo bi name û venganî ra adapte bîyo. No kitab çend serrî verê mi îngilizkî[4] ra wendîbî û bi nê şekilîya ez dekewtîbîya mîyanê a dinyaya fantastik û gotîke ya aye. Bêmergîye dima gêrayîş, destpêkê însanetî ra nat bala zafê kesan anto û îlham dayo zafê metnan. Dîyar o ke nê mefhûmî Marry Shelley ser o zî zaf tesîr verdayo. Shelley berhemanê xo de eke no xeyalê bêmergîye rast bibîyêne do senîn bibîyêne, nê mojnena ra. Reyna “The Mortal Immortal”[5] de zî ma hîkayeya yew kesê bêmergî, a tenatî û xerîbîya ey vînenê.
[1] Mary Shelley, Ölümlü Ölümsüz, açr. Mavisu Kahya, weş. Delidolu, 2018.
Bi nê zanayîşan mi dest bi fîlmî kerd. Romanê “Frankenstein”î verê cû zî zaf reyan adapteyê sînema bîyo. Na reye rejîsoro meksîkayij Guillermo del Toro Gómezî roman adapteyê sînema kerdo. Labelê fîlm hema destpêkî ra seke ma ra vajo ke şima herçiqas na hîkaye bizanê zî nayîk o ez, bi xo, sey yew karê xoserî tîya de ya û ez do şima bianca zereyê dinyaya xo. Û rasta zî rejîsor, kaykerdoxî heme ekip karêko zaf baş veto meydan û merdim fehm nêkeno ke ê di saetî û nêm senîn herikîyayê û şîyê. Rejîsorî herçiqas roman xo rê kerdo binge zî mûniteyê xo de tayê çîyî bedilnayê. Bi çimêkê bînî ewnîyayo hîkayeya xeliqnayox Vîctor û “Cinawir”ê ey ra. Nê fîlmî de zî ma heman tenatî û xerîbîya “cinawir” Frankensteinî ra muteesîr benê. Û esasê xo de ma fehm kenê ke xeliqnayoxê ey Victor Frankenstein zî gedetîya xo ra nat heman tenatî mîyan de yo. Labelê romanî de gedetîya Vîctorî hende dramatik û trajedîk nîya. Beno ke seba ke rejîsorî waşto fîlmê xo hetêk ra zî sey “şerê pî û lajan” ser o biafirno no bedilîyayîş kerdo. No fîlm bîlhesa bi şekilêk zî sey şerê pî û lajan zî eşkîno bêro şirovekerdene. Victor gedetîya xo ra nat pîyê xo ra heskerdişêk nêvîneno labelê sey ey beno cerrahêk û tîya de armanc seke ey ra hîna pîl bîyayîş o. Yanî ey ra hîna bihêz bîyayîş û dima zî ey mexlûb kerdiş o. Badê mergê maya xo (pîyê eyo cerraho namdar zî nêeşkeno aye bixelisno) no fikrê “mergî mexlûb kerdiş” ey de beno sey obsesîyonêk. Çike eke mergî mexlûb biko hetêk ra do o çîyo ke pîyê ey nêaşkabî ci rê çareyêk bivîno o bi xo do ê çîyî rê çare bivîno. Victor, heta yew ca serkewte beno zî labelê “o çîyo ke”, “cinawiro ke” afirnayo bi xo bextîyar nîyo û na dinya de xo bêkes, bênasnanme û xerîb vîneno. Hetêk ra zî a bêmergî û hêzê ey seba însanetî talûkeyêko gird o. Bi nê şekilîya Victor zî ê şerê “pî û lajan” de pozîsyonê ey bedilîyeno û beno pî (pîyê cinawir Frankensteinî), hem zî pîyê xo ra hîna xidar. Peynîya fîlmî de badê ê heme lejan û şeran seke laj û pî werê bêrê, pî nameyê xo dano lajî û her dî zî yewbînan afû kenê.
Prosesê viraştişê nê fîlmî zî sey belgefîlmêk bi nameyê “Frankenstein: Dersê Anatomîyî” Netflixî ser o esto. Nê belgefîlmî de, qehremano sereke Oscar Isaac temaya nê fîlmî wina pênas keno; pî û lajê ci û yew însanî parçekerdiş”[6] vano. No fîlm di beşanê bi nameyê Hîkayeya Viktorî û Hikayeya Cinawirî ser o awan bîyo û beşê verênî de vatox Vîctor o û nê beşî de o sey yew lajêk xo ver dano. Labelê hîkayeya cinawirî de na reye çimanê cinawirî ra o sey xeliqnayoxê cinawirî rolê pîyî de yo. Coka rejîsor nê fîlmî wina dano şinasnayene: “Her dî hîkayeyî zî derheqê “gedeyanê/lajanê anormalan” de yê ke pîyê înan bi şekilêk dej anto û xemgîn bîyê.”
[1] Frankenstein: Dersê Anatomîyî.
Kastê (kadroyê aktor û aktrîstan) zî seba mi zaf balkêş bî. Û bîlhesa di aktoranê ke bi tayê rolanê xo yê îkonîkan hişê mi de ca girewtîbî vînayîş seba mi suprîzêk bî. Kaykerdoxo sereke Oscar Isaac, des serrî verê, reya verêne fîlmê Birayanê Coenan[7] “Ti Deyîranê Xo Vaje”[8] (2013), de mi temaşe kerdîbî. O afîşê fîlmî yo ke Oscar Isaac, destêkê ci de pisînga ci, destê bînî de gîtarê ci hema ra zî çimanê mi ver de yo. Badê hende serran qet nêno mi vîrî ke mi fîlmêkê eyo bîn temaşe kerd. Wexto ke nê fîlmî de mi o dî, seke rîyêko nas o ke badê serran merdim ey bivîno la ey nêvejo. Merdim nêzano ke kotî ra ey nas keno. Dima wexto ke mi nameyê ey Înternetî ser o nuşt mi dî ke yew fîlmo ke êdî bîbî kehenî ra mi o nas kerdêne. Rasta zî ey performansêko zaf baş nê fîlmî de zî, “Frankenstein”î de moto ra. Ez nêzana çira labelê sey endamê aktorê tewr başî, Oscar Isaac mîyanê endaman de çinîbî. Eke bibîyêne goreyê mi mîyanê nê hîrê fîlmanê ke mi temaşe kerdê de, o heq keno ke xelata aktorê tewr başî bigîro. Nê fîlmî de aktorêko bîno ke reyna badê serran vînayîşê ey mi keyfweş kerd Christoph Waltz bî. Helbet o bi ê rolê xo yê îkonîkî yê fîlmê Tarantinoyî “Inglourious Basterds”[9] (2009), hişê mi de zî neqiş bîyo.
Belê hema merasîmê xelata Oscarî rê qasê aşmêk wext mendo. Bi nê wesîleyî heyecanêkê sînema reyna ame mi girewt û mi çend fîlmî temaşe kerdê ke her hîrê hemeyî zî romanan ra adapte bîbî û bi nê wesîleyan zî mi di romanê ke seba mi neweyî bi û “Frankenstein” reyna wende. Verê cû adapteyê berhemanê edebîyan seba ma xusranêk bî. Çike ê fîlmî nêeşkayêne sewîyeya metnan de hîsîyat û fikranê metnan bimojnê ra. Labelê nê serranê peyênan de rejîsorê ke wayîrê sînematografîyêka baş ê no perspektîf bedilna. Beno ke îmkanê ke nika sînema êdî wayîrê ci ya zaf çîyî aver berdê. Labelê hetêk ra zî goreyê mi no serkewtebîyayîş hem serkewtebîyayîşê rejîsoranê ke wayîrê perspektîfêk ê hem zî serkewtebîyayîşê kaykerdoxanê ke hewl danê ke ruhê karakteran eksê sînema bikê.
[1] No film sinemayanê Tirkîya de bi nameyê “Savaş Üstüne Savaş”î ame mojnayene.
[2] Thomas Pynchon, Vineland, açarnayox: Berkan M. Şimşek, İthaki, İstanbul, 2023.
[3] Maggie O’ Farrell, Hamnet, açarnayox: Kıvanç Güney, weşanxane: Domingo, İstanbul, 2026.
[4] Mary Shelley, Frankenstein, MK Publications, 2017.
[5] Mary Shelley, Ölümlü Ölümsüz, açr. Mavisu Kahya, weş. Delidolu, 2018.
[6] Frankenstein: Dersê Anatomîyî.
[7] Rejîsorî Joel Coen û Ethan Coen sey Birayanê Coenan yenê naskerdene.
[8] Nameyo orîjînal yê fîlmî “Inside Llewyn Davis” o. No fîlm Tirkîya de sey “Sen Şarkılarını Söyle” vila bîbî.
[9] No fîlm Tirkîya de sey “Soysuzlar Çetesi” vila bîbî.
