Dîyalekta Zazakî de çekuya başîye bi goreyê pabestayî/kontekstî de dordor mana bivurîyo zî, reyna eynî mana da nê çekuyî zî estê; başî, holîye, holî, rindîye, rindî, rindênî, weşîye, weşî… Na nuşte de başîye bi manayê çekuye nê, bi manayê termî/têgehî ameya şuxulnayene. Wextêko felsefe de persa başîye çi ya yena perskerdene: Başî, başîye ya! ameya formûlaze kerdene. Başîye/holîye tena bi sereyê xo yew mana îfade nêkena. Xora heme erje yî tena bi sereyê xo yew mana îfade nêkenê û başîye zanayîşê kerdişanê xo de estîya xo reyde yew erje ya.
Însanê ko zerrîya êy pak o, raştvateyo, kar û gureyê xo erja başîye reyde keno, kesî ra xirabî, neheqî û zilm nêkeno, o kes sey keso baş yeno hesibnayene û kerdişê êy zî kerdişê başîye yenê pênaskerdene. Sinorê însan û kulturî, dinya ya objeyan û estîyanê serebutî zî xo de belo kenê. No sînor melumatanê manakerdişê yê erj û zanistan peyda keno. No peydakerdiş hetê mana û erje ra yew awiro pêranayîş û temamkerdox dano merdimî. Goreyê Max Ferdinand Schelerî, erjî mîyanê xo de yew qaydeyê hîyerarşî reyde rêz benê. Nê hîyerarşî de erja tewr berze û pozîtîfe erje başîye qebul keno.
Însan bi ontolojî û epîstemolojî xo reyde erjenê xo awan keno û beno yew ontoya/estîyê ke epîsteme û etîkî. Erja başîye seba însanî erjanê tewr berzan ra ya û zanayîşê erja başîye sey yew estîya krîterî ya hêzê însanî yeno pênas kerdene. Erja başîye hetêk ra hem yew estîya aksîyolojîk hem zî yew estîyê ke epîstemolojîk û ontolojîk a. Başîye yew erje merdimîye ya û ciwîyayîşê kesan û komelî ser o tesîrdar a. Başîye fikir, hîs, hişmendî, çalakîyanê şexs û komelî ser o yew tesîro muhîm viraznena. Başîye heto bîn ra zî bi vîrê hemparî, tecrubeyê paydarî, erja kulturî ya hemparî, hêz û manaya kolektîfî, kokê hemparî yê esl û tepşî û hîsê hemparî reyde ciwîyayîşê kes û şarî de erja etîkî de ca gêna.
Rindîye bike, berze behr; mase nêzano, Xaliq zano. No vateyo verên nîşan dano ke başî gereka bê menfiet û bêpaye bêro kerdene. Merdim wexto ke yew başî keno, gereka seba qezencî êy nêpawo. Gama ke başî behrî de bêro erzîyayene û mase nêzano, Xaliq zano; kerdişê baş zî eke hetê însanan ra nêro dîyayene û qîmetê êy nêro zanayene zî, qîmeta xo vindî nêkeno. Çunku Xaliq kerdişê başî vîneno û zano. Cuya şarê Zazayan de, başî, hetk arî meymanperwerî û destgirewtişê kesê tengasî de qîmetêko pîl esto. Bi taybetî cuya dewan û têkilîyanê cîranî de, yewbînan ra hetkarî kerdiş esto. No vateyo verên zî nê hişmendîya komelî nîşan dano: başî seba qezencê şexsî nê, seba başî bi xo bêro kerdene. Eke kesê ke başî ci ra ameya kerdene aye nêzano yan zî qîmetê aye nêdano, no şert qîmeta başî kêm nêkeno. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê başî eşkera keno. Çunku başîya raşte, menfîet ra girêdaye nîya. No vateyo verên merdimî bander keno ke başî biko û qîmetê kerdişê xo tena bi reaksîyonê merdiman nêpîvano. Mase nêzano zî Xaliq zano; o semed ra, kerdişê baş qîmeta xo bi xo de hewêneno.
Başî/holî zî kerdaneyê komalî de cayêko muhîm gênê û erja başî ser o vateyê verênan ra nîmûne: A holîya ke tu kerd, zê varanî pîsî şite. No vateyo verênî de: Eke merdimo ke zerrîya êy pak biba, kar û gureyê xo başî û weşîye ser de keno. No merdim kesî rê xirabî nêkeno, timûtim rindîye keno û başîye wazeno. Başî û weşîye seba her kesî wazeno. La tayê başî/holî estê ke, wextê biyerê kerdene xirabî û pîsîye pak kenê. Her holîkerdiş beno ke cayê xo nêvîno la holîye ke merdim zerrîya xo reyde keno, ganî sey varanî pîsîye bida şutene. Eke merdim pîzeyo safî ra holîye bikero, na holî/başîye sey varanî pîsîyan şuwena. Yew kes, yan zî yew komel cuya xo holîye ser o awan bikero do rojanê tengî û xiraban de derûdorê xo de holî û weşîye bivîno.
Bide nanê xo, bixelisne canê xo. No vateyo verênî, nan dayîş, ardimkerdiş û xo xelisnayîş miyan de pêwendîyekî manedarî pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, merdim nanê xo dano û bi nê kerdişî canê xo xelisneno. Nêra nan yew hewcedarîya bingehîn a ciwîyayîşî yo û dayîşê êy kesê hewcedarî ra ardimê raşteraşt o. Vate bi îfadeyêke kilm merdimî parekerdişî ra teşwîq keno û qîmeta nan dayîşî ano vîrî. Goreyê manaya mecazî, nanê xo dayiş tena werd parekerdiş nîyo; comerdî, zerrîsozî, ardimkerdiş û bêmenfîetî yewna zî hesibkerdiş temsil keno. Canê xo xelisnayîş zî keweno sey encamê baş ê kerdişê rindî bêro famkerdene. Kesê ke başî keno, miyanê merdiman de bawerî û rêzgirewtiş peyda keno; heman demî de wijdanê xo zî aram keno. Bi nê manayî, başî tena kesê ke ardim vîneno ra fayde nêdana, kesê ke başî keno ser o zî tesîrê ke rind ca verdena. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde pêwendîya xurt esto. Nan, bi taybetî ciwîyayîşê dewan de, berhemê xebata zehmet a erdî û parçeyê bingehîn ê sifreyî bîyo. Nanê xo bi feqîr, rêwî, cîran yan kesê hewcedarî reyde parekerdiş, sey kerdişekî comerd û baş ameyo dîyayene. Rojê tengî de yew parçe nan zî eşkeno hewcedarîyekî girîng ca biko. Nê tecrubeyê ciwîyayîşî, parekerdişî miyanê merdiman de xurt kerdo û hestê yewgirewtişî geş kerdo. Hetê erjê başî ra, no vateyo verênî başî bi dayîş, parekerdiş, comerdî û ardimkerdiş reyde girêdano. Merdimo baş tena malê xo kom nêkeno; waxto hewcedarê yewna vîneno, şertê xo de çiyê ke destê êy de yo pare keno. Nê payekerdişî de qîmeta sereke pîlbîyayîşê çiyê dayeyî nîyo; niyetê baş û hewcedarîya kesê bînî ra bersiv dayîş o. No sebeb ra, heta yew parçe nan zî nîşaneyê başîya pîl bibo. Bi nê awayî, bide nanê xo, bixelisne canê xo; eşkera keno ke başîya vera yewna bêencam nêmanena. Nanê parekerdeyî hewcedarîya kesê bînî ca keno, la heman wextî de kesê ke dano zî bi aramîya wijdanî û qîmeta kerdişê rindî dewlemend keno. Nê sebebî ra, başî sey yew erjê etîkî bi comerdî, parekerdiş, û destgirewtişê kesanê hewcedar reyde girêdano.
No vateyo verênî dest dayîş û camêrdbîyayîş miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno; Desto daye, tim camêrdo. Goreyê manaya raşteraşte, kesê ke dest dano, tim camêrd o. Nêra dest dayîş, kesê hewcedarî ra ardimkerdiş û şertê tengî de êy bêpaşt nêverdayîş manaya xo de gêno. Camêrd zî kesê comerd, ardimkar û wayirê xulqê rindî ano vîrî. Bi nê îfadeyî, vate qîmeta merdimî bi kerdişê baş ê êy eşkera keno. Goreyê manaya mecazî, dest dayîş tena destê xo dergkerdiş nîyo; barê yewna şenikkerdiş, şertê zorî de hetkar bîyayîş û îmkanê xo bi kesê hewcedarî reyde parekerdiş temsil keno. Kesê camêrd hewcedarîya yewna vîneno û seba ardimkerdişî her tim qezencê kesane nêpaweno. Nê cîhetî ra, camêrdbîyayîş tena taybetmendîyekî kesayetî nîyo; waxto bi ardim û kerdişê rindî bêro nîşandayene, qîmetê exlaqî gêno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîyö ke xurt esto. Ciwîyayîşê dewan de xebata erdî, avakerdişê keyeyî, arêkerdişê berhemî, şayî û rojê xemî de destê yewbênan girewtiş adetêko qîmetdar bîya. Kesê ke rojê tengî de ardimê cîran, dost yan xizimê xo kerdo, miyanê komelî de sey kesê camêrd û wayirê xulqê rindî ameyo naskerdene. Nê awayê ciwîyayîşî de başî tena bi vatişî nê, bi destdayîş û karê pîya eşkera bîya. Hetê erjê başî ra, no vateyo verênî başî bi ardimkerdiş, comerdî û destgirewişî reyde girêdano. Merdimo baş waxto kesê hewcedarî vîneno, tena derheqê êy de hestê rind nêkeno; heta şertanê xo dest bido, ardimê êy keno. No ardim benoke maddî bibo, benoke bi xebat, dem yan paştîgirewtişî bêro nîşandayene. Bingehê başî nêra nîyetê rindî kerdişê faydedarî de vurnayîş o. Bi nê awayî, desto daye, tim camêrdo; qîmeta camêrdbîyayîşî bi destê ardimî dergkerdiş reyde eşkera keno. Vateyo verênî merdimî fam keno ke camêrdî tena bi name û vatişî nêpêjena; qîmeta aye demê hewcedarî de bi kerdişî xuya bena. Nê sebebî ra, başî sey yew erjê etîkî bi ardimkerdiş, comerdî, zerrîsozî û barê yewna şenikkerdiş reyde girêdano.
Bikilmî ma eşkenê îfade bikerê ke; analîzê nê vateyan nîşan dano ke başî, ciwîyayîşê komelî de bi ardimkerdiş, dayîş, xeyr, zerrîweşî û yewnan ra rindî kerdiş reyde pêwendîya xurt kena. Nê cîhetî ra, başî tena yew fikir yan waştiş nîya; bi kerdişê merdimî de xo eşkera kena. Nê vateyan nîşan danê ke başîya ke merdim yewna ra keno, tena kesê ke ardim gêno ra qîmetdar nîya; kesê ke başî keno zî hetê xulqî ra kemilneno.
Nê vateyan de qala weş, ziwano şîrin û xeyr zî bi başî reyde girêdayî yo. No nîşan dano ke başîye tena bi mal û pere nêyena kerdene: Vatişo rind, helwestê nerm û yewna ra zerrîweşî dayîş zî eşkenê formê başîye biba. Bi pêroyî, analîzê nê vateyê verênan nîşan dano ke erje başîye yew erje bingehîn ê ciwîyayîşê kesane û komelî yo. Başîye bi ardimkerdiş, xeyr, dayîş, qala weş û hewcedarîya yewnan famkerdiş reyde pêk yena. Nê sebebî ra, vateyê verênan başîye sey yew erjê etîkî ke miyanê komelî de yewgirewtiş, zerrîweşî û pêwendîyê ke rindîyê ke xurte pêşkêş kenê.
Başîye cuya şarê Zazayan de tena yew mefhûmê felsefeyî nîya; başîye bi tecrube, bibawerî, biaqil û vîrê hemparî yê şarî reyde şekil gêno. Vateyê verênî zî na başîye bi ziwanêko sade, xorîn û tesîrdar nesl ra neslê bînî ra resnenê. Nê vateyî nîşan danê ke başîye ge-ge bi tecrube, ge-ge bi xoza û ge-ge zî bi demî reyde eşkera bena. O semed ra, vateyê verênan tena mîrasê ziwanî nîyê; êy eynî wext de vîr, tecrube û felsefeya cuya şarê Zazanê. Parastiş û analîzê nê vateyan, parastişê ziwan, kultur û heqîqeta cuya Zazano.
