Bahrî ÇABUK
Ma nuşteya xo yo yew verên bi nê paragrafî qedêna bî: Seke yeno qebulkerdiş ke; felsefa exlaqî yanî etîk, rexneyê felsefa zanistî ser o yeno înşakerdene. Ma çi zanê? Ma gereka çi bizane? Ma do senî bizane? Ma do bi kamcin zanayîşan başî û xerabî yewbînî ra ciya biker a? Başîye çi ya û ça ra yena? Xerabî çi ya û ça ra yena? Welçekê başî û xerabî esto yan nê? Têkilîya başîye û xerabîye de tesîrê wijdanî esto yan nê? Wijdan çi yo? Têkilîya wijdanî û fezîletî çi yo? Fezîlet çi yo? Berpirsîyarî çi ya? Azadîye çi ya? Têkilîya azadîye û berpirsîyarî çi yo? Ma do bi nê persan û têgehan felsefa exlaqi/etîkî ser o bi hîrayî vinder a. Ma do termê etîkî ser o bi hîrayî cigêrayîşanê xo binusa. Ma do têkilîya etîk, erj, exlaq û moralî îzah bikere. Ma do rêbaz û quramê etîkî yê bingehîyan ser o vindere. Ma do erjanê etîkî ser o vindera. Ma do bi nê persanê etîkî rexne û şîroveyanê xo pay kere.
Ma yew nuşte yê ke xo ya verênî de taybetê felsefa hina nuşt bi; felsefe okyanûsê ko bêbînî û bêsînor o. Belê etîk zî sey felsefa yî okyanûsê ko bêsînor o la no okyanûsê ko bi bînî yo. Binê nê okyanûsî esto. Destpêkê nê okyanûsî hezar serran verê ra ameyo înşakerdene. Bingehê nê okyanûsî yew destûr rê ko qedim o. No destûr seka dêsê kela yê ke qewtîno: Xo bizane! Destûr rê xo zanayîş destpêkê etîk yo. Xo zanayîş; xo şinasnayîş o. Xo şinasnayîş hêz û qewtê xo ra haydariş o. Xo şinasnayîş; wayirê xuy û qarekteran, wayirê qayde û bawerî biyayîş o. Xo zanayîş, wayirê şexsîyet biyayîş û bingeha nasname kesayetî yo. Xo bizane; sînor û bêsînorîyanê xo ra haydar biyayîş o. Ma do no okyanûs o bibînî û bêsînor ra bi çelkeya famê û ceribnayêşê xo sobeberî bikera. Ma do na nuşte bi persa, etîk çi yo? taybetanê etîkî ser o şîrove û ceribnayişê xo binusa.
Etîk beşê ke felsefa ya derg û taybet a. Etîk beşê ke derg a. Çunku beşa etîkî destpêkê felsefa sîstematîkî de ca girewto. Etîk beşê ke taybet o. Çunku ti wextê ke na beşe ser o fikrê hemparî nêvirazya yo. Bi goreyê feylozofan, deman, kesan, koman û komalan ciya-ciya têgeh û qaîdeyê, ray û rêbazê, kuram û pênaseyê etîkî ameyê qebulkerdene. Nay ra ser ma do etîkî ser o derg û hîra vindera. Ma do bi terzê ke aqademîk nuşteyanê xo binuşe. Çunku beşa etîkî beşê ke hassasa û ma gereka no hassasîyetî bi pawe. Beno ke şima biqehirîyaya la ma encaq hina eşkenê no problem ra bixelesîya ye. Ma do termê etîk ra destpê bikera û mîyanê raywanîya tarîxa etîkî ra bêre etîko rojane ser. Na xebate, xebatê ke dokumanter a. Ma xebatê ke etîkî ser o ameyê kerdenan ra îstifa kerd o.
Etîk, yew termê zafmanayî, girewte yo û zelal nîyo.[1] Heqîqeten termê etîkî zafmanayî û zelal nîyo la etîkî de yew rastîye bîne est a. Na rastîye zî yew pers a ke timûtim felsefe ra ameya persene hema zî yena persene ya. Persê ke însan çi yo û seruvenê însanî (human nature question) çi yo? Na perse, fikirê felsefe de û felsefeya exlaqî (etîk) de yew persê ke hemparî yo. Yew persê hemparî yo la cewabê nê persê ser o hemparî çin o. Cewabê nê persî hetê fîlozofan ra mîyanê deman de, goreyê metodanê cîya-cîya ameyo dayene û hema zî yeno dayene. Tarîxê etîkî yew tarîxo zaf kehen û verên o. Goreyê fikirê ma etudkerdişê ke derheqê nê tarîxê kehen û verênî de ameyê kerdene seba cewabdayîşê seruvenê însanî vatişê qedîmî yo: Xo bizane! ser o awan biyo. No vatişê qedîmî yo xo zanayîş seba etîkî yew destpêk o û ewro zî vîyartbar o. Ewro etîk bi yew têkilîya newe reyde tewiranê felsefe yê neweyan ra, felsefeya însanî û felsefeya erjan ra zî eleqedar o. Na nuşte de do na eleqedarîye zî bîyera analîz kerdene.
Hîrê mefhûmî ke sey etîk, exlaq û moral yenê vatene û nê hîrê mefhûmî bezreyanê xo eynî warî ra gênê, felsefe de yenê şuxulnayene. Hetê mana ra nê her hîrê mefhûmî yewbînan ra nêzdî yê. La tedayî yê xo de hetê nuansî ra yewbînî ra cîya yê. Kokê çekuya etîkî hetê etîmolojî ra yew çekuya tewr kehen a, kokê xo çekuya yunanî ya kehene ethosî ra gêna. Kokê na çekuye de yewna çekuye ya bi name ethîka est a. Çekuyê ethos û ethîka bi yewbînan reyde mîyanê yew peywendî de yê. Peywendîya nê her di çekuyan de manaya zafhumarîye ya çekuya ethe de manaya babeta na çekuye virazîyena. Çekuya ethe yena manaya cayê mekanê ganîyan. Ganîyê ke nê mekanî de ca benê, no ca beno mekanê înan. No mekan zî yeno manaya şexsîyetî, yeno manaya mekanê viraştişê şexsîyetî. Çekuya ethosî zî yewhumarîya çekuya ethe ya û yena manaya xuy û karakterê kesan. Bikilmî kokê çekuya etîkî yê etîmolojîkî çekuya ethos ra yeno, manaya karakter û xuyî xo de hewênena. Manaya tewr kehene ya xuy û karakterî de pêresena. Xora mefhûmê xuy û karakter zî taybetmendîyanê kesan de pêresenê. Coka ra etîk yeno manaya xuy û karakterê kesan.
Kokê termê etîkî sey yew beşê felsefe hetanî verê di hezar û panc sey serran şino.[2] Etîk (ethics) yan zî felsefeya exlaqî (moral philosophy) ; exlaq yan zî problemê exlaqî û derheqê hukmanê exlaqî de yew etûdkerdişê felsefe yo.[3] Goreyê etîkî, merdim ganî senî biciwîyo, başî û xerabî, yew exlaqo rastikên, yew exlaqo xelet senî beno, bîyene û çalakîyê exlaqî û manaya ziwanê exlaqî ser o analîzan dano etud kerdene[4]. Erj yew termê ekonomî yo û bi aksîyolojî reyde warê estetîkî, etîk û exlakî ano têhet. Kokê beşê felsefe yê bingehinî yo etîkî dano awan kerdene.
Ahmet Cevizci etîkî, sey felsefeya exlaqî pênas keno û bikilmî zî hina vano: Çekuya etîkî, yew çekuya kifşe nîya, yew çekuya zafmanayine ya û yew çekuya nedîyare ya.[5] Çekuya ethosî di kokanê xo de yena manaya karakter û xuyê kesan. Xuy û karakterê kesan bi çekuya ethosî reyde yeno manaya etîkê kesan. Heto bîn ra zî zafhumarîya çekuya ethosî de çekuya ethe yena manaya urf û toreyê kesan. Nê kesan ra zî komî virazîyenî. Ethe yeno manayê şekilê ciwîyayîşê kom û komelan. Yanî ethos xuy û karakterê kesan û yeno manaya etîkê kesan. Ethe zî urf û toreyê kom û komelan beno exlaqê komelan. Mabênê çekuyanê ethos û ethe de yew têkilîya zixme esta. La seke yeno asayene mabênê nê çekuyan de yew ferqê nuansî est o. Nê ferqê nuansî termanê etîk û exlaqî yewbînan ra cîya keno. Na cîyayîye xo mîyanê teorî û pratîkî de nîşan dana. Yunanî de çekuya ethosî ziwanê latînî de bi çekuya morelîsî îfade bena. Na çekuye hem manaya tore gêna hem zî manaya karakterê kesan xo de hewênena. Cîyabîyayîşê mefhûmanê etîk û exlaqî yunanîya kehene de çekuyê ethos û ethe, latînî de çekuyê mores û moralîs, etîk û tore yan zî exlaqî ra yenê. No ferq ewro zî dewam keno. Goreyê nê melumatan kokê çekuya etîkî çend zî kokê yew kifşbîye nêbo zî, wayîrê zaf manayan û yew kokê nedîyar bibo zî destpêkî ra hetanî ewro yeno manaya xuy û karakterê kes û komelan.
Destpêkî de termê etîkî, ameyo manaya xuy û karakterê kes û komelan. Badê cû ziwananê rojawanî ra derbasê dîsîplînê felsefe bîyo, bîyo yew beşê felsefe. Destpêkê felsefe û etîkê sîstematîkî; dewrê entîkî ra dest pêkerdo. Goreyê paradîgmayanê cigêrayîşanê ewroyî; bi zanayî û bi yew şekilo sîstematîk, felsefe dewrê entîkî ra ameyo dest pê kerdene. Etîk zî binbeşanê felsefe yê muhîman ra yew o, dewrê entîkî de hawayo sîstematîk ameyo awan kerdene. Seke corî de zî ameyo îfade kerdene, heme fîlozofanê dewrê entîkî termê ethosî bi termê etîkî, termê moralîsî bi termê exlaqî îfade kerdê. Coka hetanî ewro mabênê etîk û exlaqî de na cîyaye ameya meydan. Gelo na cîyaye yew cîyayîya muhîme ya yan ney? Çunke vurîyayîşê nê termî de termê etîk û exlaqî eynî mana de nêameyê şuxulnayene. Hetê terman ra mabênê înan de yew cîyabîyayîşo zîyade çin o. Eke wina bo ma eşkenê, termê etîkî sey yew binbeşê felsefe pênas bikerê. Destê ma de manaya etîkî ya xuy û karakterî ya kes û komelan esta. Kes û komelî, xuy û karakterê xo bi kamcîn zanayeyan, kamcîn çimeyan ra gênê? Nê persî felsefa ra û binbeşê felsefeya etîkî ra têkildar ê û bi destûr xo bizane ser o awan biyê.
Goreyê vatiş û cigêrayîşanê ewro, vatişê xo bizane aîdê fîlozofê dewrê entîkî yê tewr muhîm Sokratesî yo. No destûr dest pê ke çimeyê zayiş û zanayişê etîk yo. Goreyê ferasetê Sokratesî çimeyê ciwîyayîşê kes û komelen zanistî ser o awan beno. Yew ciwîyayîşo bêzanist mumkun nîyo. Ciwîyayîşê bêzanistî ra ancax xirabî virazîyena. Muhîmîya vatişê xo bizane seba kes û komelan di tewiranê zanistî vejeno meydan. Tewîrê sey xozanayîş destpêk o û zanayîşê bînî zî nêzanayîşî ser o awan benê. Kesê/a ke xo bi xo benê wayîrê zanistê xo û xo şinasnenê. Xozanayîş, xo reyde yew têkilîye viraştiş o. Xo reyde têkilîviraştiş zî xo şinasnayîş o. Keso ke xo bişinasno, keso ke xo bizano, kesanê binan zî şinasneno û beno wayîrê zanistê merdimîye. Keso ke bi xo reyde dest bi zanayîşan bikero, xo ra, kesanê bînan ra, ciwîyayîşê xo ra û ciwîyayîşê komelî ra, dinya ra fehm keno. Sokrates bi vatişanê xo yê kilm û zixman qaydeyê etîkî yê qedîmî awan kerd o. Etîk bi xo zanayîş pênas kerd o.
Vatişê Sokratesî yê xo bizane de yeno manaya estbîyayîşê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî ontolojî karakterê însanî reyde eleqedar beno. Xo beno ez û ez beno kes, kes beno, şexsîyetê estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Estbîyayîş çi yo? Gelo xozanayîş estbîyayîş o? Xo çi yo? Ez kam o? Ez ça ra yeno? Ez se ra şina? Gelo kesayetî çi ya? Manaya kesayetî çi ya? Ez çi ra xo bizan a? Nê persî heme xebatê etîkî de persê hempare yê û nê persan ra zî persê neweyinî yenê pers kerdene. Vatişê xo bizane de, zanayîş yeno manaya epîstemeyê karakterê kesan. Beşê felsefe yê bingeyinî epîstemolojî epîstemeyê karakterê însanî reyde elaqedar beno. Zanayîş beno melumatê xo yî û xo beno wayîrê zanistê kesayetîya estbîyayîşê karakterê însanî û tayê persanê felsefe dano pers kerdene. Persê; Xuy çi yo? Karakter çi yo? Cuye çi ya? Însan çi yo? Însan baş o yan xirab o? Başîye çi ya? Xirabî çi ya? Fezîlet çi yo? Kesayetî çi ya? Kesayetî ça ra yena? Çimeyê kesayetî çi yo? Çimeyê zanayîşê însanî ça ra yenê? Zanayîş xo û xozanayîş çi yo? Manaya zanayîşê însanî yê xozanayîş çi yo? Nê persî, yew hetî ra persê felsefîkî yê, heto bînî ra zî persê etîkî yê bi vatişê xo bizane reyde eleqedar ê.
Seka nê melumatanê corênan ra zî yeno fehm bîyayene ma eşkenê bikilmî vajê ke mefhûmê etîkî, bi warê zanistî/epîsteme reyde mîyanê yew peywendî de yo û sey felsefa exlaqî yeno pênas kerdene. Mefhûmê exlaqî praksîsê komelîye de senînîya xo zî tarîxîbîyayîşî ra gêno û sey yew estbîyayîşê fenomenî yeno vînayene û pênas kerdene.[6] Etîk, viraştiş û şirovekerdişê qaydeyanê kesan, exlaq zî mîyanê çalakîyanê kesanê yew komelî de caardişê qaydeyan o. Etîk, teorîya exlaqî, exlaq zî pratîk kerdişê etîk yo. Ma do etîk ser o nuşteyanê xo dewam bikera.
[1] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.
[2] Mukades Güler, Soyal Bilimlerde Etik, Nobel Yayınları, Ankara, 2023, r. 2.
[3] Ahmet Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, Say Yayınları, İstanbul, 2024 r. 10.
[4] Murad Omay, Çağdaş Etîk Tartışmaları, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2023 r. 13.
[5] Cevizci, Etik- Aklak Felsefesi, r. 11.
[6] Takiyettin Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş, Doğubatı Yayınları, Ankara, 2014, r. 319-322.
