Murad Canşad
Gore bi taynan, verî, mîyanê merdiman de goştwerdiş çin bîyo. Badê dest pê kerdo la key û senî; nêzanîyeno.
Seba tayn meyweyan û sewzeyan vacîyeno ke cenet ra ameyê. Seba goştî nêvacîyeno. Quran de wexto ke cenet teswîr beno, behsê awa zelale, şit, hingemîn, şerab û tewir bi tewir meyweyan beno. Behsê goştî nêbeno.
Merdiman key dest bi goştwerdişî kerdo nêzanîyeno la goştwerdiş çîyo rind o yan xirab o; minaqeşe bîyo.
Hetê Hindistanî de tayn komelî est ê ke goşt mîyanê înan de heram o. Goşt bikewo zerreyê qabêk, hindî ê qabî bikar nêanê, erzenê.
Vanê Zerdeşt peyxamberî goşt qedexe kerdo, vato ne biwerê ne zî teqdîmê Homayî bikerê. Vato heywanan sere mebirnê; kar û gureyê xo bi înan bikerê, şitê ci biwerê la goştê canê ci mewerê.
Rast a yan xelet a; delîl çin o.
Kitabo bimbarek yê zerdeştîyan Awesta ma dest ra çin o. Vanê no kitab çermeyê gayan ser ra nusîyaye bîyo. Behsê des û çend hezar çermeyan beno. Kitab tenya bi yew nusxe arşîvê dewleta Persan de bîyo. Îskenderê Makedonî ke şîyo ser û peynîye bi Persan arda, arşîv veşnayo; Awesta bin ra çin bîyo.
Çîyo ke aqilê merdimî nêşono ser…
Madem Zerdeşt peyxamberî serebirnayişê hewyanan qedexe kerdo, Awesta qey çermeyê gayan ser ra nusîyayo?
Des û çend hezar gayî senî çerme bîyê?
Awesta ke bin ra çin bîyo, ruhwanê zerdeştîyan ameyê pêser, no kitab newe ra nuşto. Nê kesî hefiz bîyê, kitab ezber kerdo.
Ruhwanan no kitab çiqas rast, tam û temam nuşto, nêzanîyeno la çîyo ke înan nuşto, demê Sasanîyan de hetê misilmanan ra îmha bîyo. Ci ra çend pelan xelisnenê, benê Hindistan de wedarenê. Demê kolonyalîstîya dewletanê Ewrupa de, ê çend pelan benê Ewrupa de neşir kenê. Ewro bi nameyê Awesta ma dest ra tenya ê çend pelî est ê.
Ê çend pelan de behsê goştwerdiş û serebirnayişê heywanan beno. Cayêk de vacîyeno ke keso goştwer, kesê goşt-newerî ra dahîna pêt û saxlem o.
Naye ra fehm beno ke no mesele o wext ra minaqeşe bîyo.
Tewrat de zîyade ra behsê qurbankerdişê heywanan beno. Heywanî zîyade ra sere birnîyenê. Reb Yexowa, heywanê ke seba ci ganî qurban bibê, xususîyetanê înan yew bi yew vano. Wexto ke heywanî sere birnîyayî û goşt teqdîmê Reb Yexowayî bî; o wext rîyê asmênî ra kila peyda bena, ziwan fînena pira, heme goştî bi esteyan ra, bin ra lîsena.
Tewrat de goşt risqo helal o. Goştê çi heywanî werîyeno û yê çi heywanî nêwerîyeno; hurdî-hurdî vacîyayo. Goşt helal o la gonî heram a. Vacîyeno ke çi rey gonî mewerê.
Hendeyê Tewratî mebo zî Quran de behsê qurbankerdişê heywanan û goştwerdişî beno. Goşt risqo helal o, serebirnayişê heywanan xeyr o. Vacîyeno ke êyê ke hal û wextê xo rind o, wa qurbanan sere bibirnê, feqîr û fiqareyan ra pare bikerê.
Încîl de behsê goştwerdişî beno la behsê qurbankerdişê heywanan nêbeno. Bîlhesa behsê goştê maseyan beno. Êyê ke seydwanîya maseyan kenê, est ê. Şêligo ke qey weezê Îsa peyxamberî ameyo pêser; nan û goştê maseyan dîyeno ci.
Xirîstîyanîye mîyanê cihudan ra vecîyaya, mîyanê komelanê Anatolîya û Mezopotamya ra vila bîya. Yanî mîyanê semîtîkan ra vecîyaya, mîyanê Aryenan ra vila bîya.
Ma yew domanî bîyarê verê çiman…
No doman Nasira de yeno dinya, Anatolîya û Mezopotamya de beno pîl, adet û toreyanê înan gêno.
Xirîstîyanîya ke verî Anatolîya û Mezopotamya de bîya dînê komelan, vîyarta bi Ewrupa ser, uca de bîya dînê dewletan.
Anatolîya û Mezopotamya de verî ra goşt werîyeno, heywanî qurban benê la ancîna zî no çî bi zerrîasanîye nêbeno. Duştê kiştiş û serebirnayişê heywanan de zerrî çîkaya.
Ez çira naye vana?
Verî ra Anatolîya de nameyê xo exî (bi tirkkî “ahi”) teşkilatê meslegdaran est bîyo. Meslegdarê ke cîya-cîya karan kenê, no teşkilat de yenê pêser, paştî danê yewbînan. Exîyan her mesleg ra merdimî girewtê xo mîyan la qesab û seydwanî nêgirewtê. Qesabî û sewdwanîye mesleg ra nêhesibnaya[1].
Keso ke tewr zêde qey xirîstîyanîye cehd û xeyret kerdo, ezîz Pawlus o.
Ezîz Pawlus Tarsus ra yew cihud bîyo. Kulturê Anatolîya girewto. Verî ra nameyê xo Saul bîyo. Duştê xirîstîyayan de zêdera xedar bîyo. Dime ra bîyo xirîstîyan, Yeruşalîm (Qudus) ra hetanî Îspanya mîyanê milletan ro gêrayo, xirîstîyanîye teblîx kerda. Înanê ke o wext xirîstîyanîye teblîx kerda, înan dest ra şimşêr û tebereyî çin bîyê. Weniştê paştîya heran ser, tenya bi sereyê xo, dîyar bi dîyar gêrayê. Bi zerrîweşîye ra vato ha vato…
Zaf felaketî ameyê ezîz Pawlusî ser de. Zaf teda dîyo, zaf kuwîyayo. Erzîyayo zîndanan, erzîyayo heywananê wehşîyan ver. La ey peyser game nêeşta. Tim aştî û weşîye vata, rindîye weez kerda. Çi caran zerrîya xo de ca nêdayo kîn û nefretî, behsê heyfgirewtişî nêkerdo. Vano; duştê dişmenî de zerrîya xo sist meke; rindîye ra şaş mebe, dişmenî bi rindîye bîya raya raste ser.
Încîl de qisimê “Karê Resulan (bi tirkkî “Resullerin İşleri)” de hîrûhîra behsê ey û nesîhetanê ey beno. No qisim ra pey ca dîyeno çend mektubanê ey. O, nê mektuban de raya raste vano. Bingeyê felsefeyê xirîstîyanîye qal û nesîhetê ezîz Pawlusî yê.
Ezîz Pawlus, êyê ke wazenê Roma de xirîstîyanîye teblîx bikerê, înan rê yew mektube nuşta. O pîlê înan o. Ezîz Pawlus mektuba xo de sey şert û ferzî ney, sey nesîhetkerdişî vano goştwerdiş baş nîyo[2].
[1] İsmet Zeki Eyuboğlu; Anadolu Uygarlığı, Der yay., 3. Baskı, İstanbul 1997, r. 55
[2] İncilî Şerif (Qisimê “Romalılar”, bab:14:21)
