Murad Canşad
Yew teyro efsanewî yan zî yew teyra efsanewîye est a. Vacîyeno ke na teyrê koyê Qafî ser ra cuyena, tim perrena, tenya û tenya esteyan vena.
Na teyre rê bi erebkî enqa vacîyeno. Tirkkî de name bîyo anka. Seba ke perrê ci çîlkesk tesewur benê, erebkî de zimridê enqa, tirkkî de zümrüdü-anka vacîyeno.
Fariskê de homa(y) vacîyeno. No name tirkkî de bîyo umay la mîyanê tirkan de hüma zî vacîyeno. Tirkkî de yew hewaya girane (bi tirkkî: uzun hawa) ya hetê Erziromî est a:
Yavru yavru hüma kuşu yükseklerden seslenir
Ah, yar koynunda bir çift suna beslenir…
Fariskî de homa(y) ra teber sîmorx zî vacîyeno. Sî-morx yeno manaya hîris-mirçike. Goreyê efsane, hîris mirçikî/morxçikî bîyê yew can, xususîyetê heme hîrisan yew can de ameyo pêser. Sîmorx tirkkî de bîyo simurg. Zazakîde bîyo sîmirx/sîmir.
Nê nameyan ra homay(y) yeno zazakî ser. Zazakî de Homa, Rebê aleman o. Heq, Ellah zî vacîyeno.
Na teyre, teyra dewletî-bîyen a. Tirkkî de vanê devlet kuşu. Sîya xo bigina kamî ser, o kes beno şah û padişah, beno wayîrê dewlete. O kesî rê fariskî de homayun vacîyeno. Yanî homayin… Çekuye tirkkî de bîya hümayun.
Sanikanê zazayan de behsê nê çîyî beno. Rîyê asmênî ra yew teyre yena war, anişena sereyê xortêk ser, o xort beno şah û padişah, bi xirtîye/xurtîye dewlete îdare keno.
Taynêk sanikan de sey komedî behsê dîkî beno. Padişah mereno, dewlete bêsere manena. Şarê heme paytextî yeno pêser, vanê ma yew dîk erzenê hewa ra, o ke anişt bi sereyê kamî ser wa o kes bibo padişah. Dîk şono anişeno bi sereyê yewerê gêcekî ser. Razî nêbenê; vanê ma reyna dîkî erzenê. Dîk ancî anişeno bi sereyê eynî kesî ser. Reya hîreyine ra pey, bextê xo rê benê razî; gêceko sey bizekê bêwextî beno şah û padişah.
Teyra dewletî-bîyene ra teber teyra bextî est a. Tirkkî de vanê talih kuşu. Keso ke bext tey de beno yar, beno wayîrê mal û serwetî; vanê teyra bextî anişta bi sereyî ser. Tirkkîya de millî piyango bi talih kuşu sembolîze beno. Pîyango kamî rê bivecîyo; vanê, teyra bextî anişta bi sereyî ser.
Teyre bianişa sereyê merdimî ser; dewletî ya, bext o. Sîya xo zî dewletî ya, bext o. Winî bîyo ke teyran ra çi bikewo sereyê merdimî ser, talih û bextê weşî ra qebul beno. Zîrçê teyran zî!.. Teyrî zîrç biverdê merdimî ser; vanê mijdeyê bextê weş û risqê xeyrî yo.
Mîreyê Bidlîsî Şerefxan (15543-1599), kitabê xo Şerefname de wina behsê yew mesela keno:
Mîreyê Palî Cemşîd beg (Qere Cemşîd), hîna ke xorto teze bîyo, refê mîreyan de şono bi seyd. Yew teyrê seydwanîye goş nêkuweno wayîran ra; perreno, rîyê asmênî ro sereyê xo gêno şono. Beno berz û beno berz, çiman ver ra vîndî beno. Umîdê xo ci ra birnenê, vanê hindî peyser nêyeno. Wexto ke rinda-rind ci ra teselîyê xo keweno, teyr rîyê asmênî ra dîyar beno. Yeno war û yeno war, yeno anişeno bi sereyê Cemşîdê xortê tezeyî ser. Êyê dormeyî pêro vanê, no nîşaneyê dewletîye yo. Demêk ra pey Cemşîd beg beno mîreyê Palî, demê Yavuz Selim û Kanunî Süleymanê Usmanîyan de (ke o wext mabênê Usmanîyan û Safewîyan de cengê giranî est ê, halyemanî ya) 60 serrî mîreyîya Palî bi hunerêkê pîlî îdare keno.
