Bahrî Çabuk
Dest pê kê tarîxa teknolojî û tarîxa merdîmatîye yew merhela da yeno qebul kerdene. Têkilîya teknolojî û însanî, bi têkilîya tebîetî ra dest pê kerd o. Çunku têkilîya teknolojî û merdimatîye bi dest pê kê tujî kerdişê kerre ra dest pê kerdo û ewro xo resnayo Hîşa Viraşteyî. Tarîxê ke derg û kehan a. Însanî bi teknolojî tebîetî ser o têkilî ranona yo. Însanî yew kerra girewte xo destê û pê wasita viraşt o. Adir kontrol kerd o. Erd ramit o. Çerx viraşt o. Makîne viraşt a. Elektrîk kerd o leteyê cuya xo. Komputer viraşt o. Ewro zî bi hîşê viraşteyî yew çiyo ke newe virazneno. Ma zaf rey vanê: Teknolojî aver şîya. Teknolojî aver şîya, baş o; însan zî aver şiyo? No pers, felsefe û teknolojî mîyan de têkilîya bingeyên a. Bingehî ya teknolojî tekhne ra yeno. Tekhne: Wexto teknolojî tena makîne bêbî; têgeha teknolojî tarîxê xo de bi konseptê tekhne ra girêdayî ya. Yewnano entîk de, tekhne tena makîne yan wasita nêbî. A eynî wexti de yew zanayîşê yew çî senî virazîyeno, qabîlîyet û huner zî îfade kerdêne. Gelo teknolojî rojaneyî ma viraznenê, yan teknolojî ma viraznena?
Wextê dest pêkî de teknolojî bi zanayîş û viraznayîşî ra pê yew bî. Însanî tebietî de çî dîyêne, fam kerdêne û bi destanê xo, o çî viraştêne. Na têkilî bi demî ra vurîya. Zanayîşê zanistî aver şî, makîneyî gird bîyî, şoreşa endustrî ameyî û hêza destê însanî hêdî-hêdî cayê xo makîneyî ra verda. Dima elektrîk û fabrîkayê girdî ameyî. Dima otomatîzasyon û robotî. Nika zî ma resayî endustrî 4.0: makîneyî tena kar nêkenê; bi hîşê viraşteyî ra eşkenê donayan tetkîq bikerê û tayê biryaran zî bidêne.
Tîya felsefe destê xo berz kena û vana: Vindêr e! Eke to wasita viraşt o, la nika no wasita cuya to senî virazneno? Epîstemolojî: Teknolojî zanayîş dana, yan tena melumat roşena? Wextêko yew însanî yew persî ra cewab cigêrayêne, kitab akerdêne, zanyaran û rêberan ra pers kerdêne. Nika telefonê xo vejeno teber. Persa xo perseno. Çend sanîye de hezar cewabî vejîyenê. Ma nika însan zafêrî zaneno? Beno. La beno ke tena zafêr melumatê ma estê. Tîya epîstemolojî dekewena meydan.
Epîstemolojî persena: Zanayîş çi yo? Çimeyê zanayîşê ma çi yo? Ma senî zanenê yew melumat raşt o? Motorê cîgêrayîşî, sosyal medyayî yan hîşê viraşteyî ma ra cewab dano. La cewab dayîş û heqîqet heman çî nîyê. Teknolojî eşkena ma ra hezar kitabî bîyara ekranî ser. La aye nêeşkena bi xo qetî ra bikera ke ma nê yê ameyê ekranî ser fam kerdî. No sebeb ra teknolojî wexto zanayîşî zêde kena, epîstemolojî hîna muhîm bena. Çunke problem hendî tena no nîyo: Ez senî melumat peyda bikera? Problem no yo: Nê pêro melumatan mîyan ra ez heqîqetî senî peyda bikera? Ontolojî: Merdim kamca yo, makîne kamca ya? Ontolojî estîye ser o fikir kena. Însan çi yo? Makîne çi ya? Wasita çi yo? Û teknolojî têkilîya ma ya bi estîye ra senî vurînena?
Verê de telefon wasita ê însanî bî. Nika însan bê telefonî xo kêm hîs keno. Verê de ma komputerî akerdêne ke kar bikerê. Nika komputerî her wext akerde yo û ma verê înan de yê. No vurîyayîş tena teknolojîk nîyo. No vurîyayîş ontolojîk o. Çunke şeklê cuya ma, têkilîya ma bi dinya ra û hetta têkilîya ma bi xo ra vurîyena. Kitab nê rewşî bi konseptê ontolojîk mana windîkerdiş û bêganebîyayîşî ra munaqeşe keno. Însan teknolojî bi kar ano ke cuya xo hêsan bikero. La eke cuya xo bê teknolojî manayin nêvîno, êdî wasita û wayîrê wasita yî cayê xo vurîna.
Tîya persê Heideggerî yeno vîrê însanî: Gelo teknolojî tena yew wasita ya? Bi goreyê Heideggerî ra problem tena makîne nîya. Problem şeklê dîyayîşê ma yo. Eke ma pêro estîyan tena sey çîyo ke eşkenê bişuxulnê bivînê, têkilîya ma bi estîye ra qedîyena. Dar beno kereste. Çem beno awbend. Erd beno çimeyê madenî. Însan zî beno çimeyê karî. Nika pers beno: Eke însan zî beno yew çime ke bêro hesibnayîş, pîvayîş û kontrolkerdiş, teknolojî hîna tena wasita ya?
Wext û Mekan: Dûrî nêmanena, la nêzdîbîyayîş zî esto? Teknolojî yew çiyo ke ecêb kerd: Wext û mekanî qicik kerd. Yew kes hezar kilometre dûrî yo, la ma eşkenê nika rîyê çy bivînê. Yew name verê de birojan de resayêne. Nika sanîyeyan de reseno. No averşîyayîş o. La felsefe reyna persena: Dûrî kêm bîya; ma bi raştî nêzdî bîyê?
Yew key de çar kesî eşkenê pê yew ra ronişê. Her çar zî telefonê xo de bê. Fizîkî nêzdî yê. La fikirî hezar kilometre dûrî yê. Wexto ke teknolojî mekanî eşkena kêm bikera, la nêzdîbîyayîşî qetî nêkena. Wext zî heman o. Teknolojî ma ra wext ra qazanc kerd.
La pers no yo: Ma nê wextî bi çi da kenê? Ma teknolojî viraşt ke wext qazanc bikera. Dima ma nê wextî reyna bi teknolojî da kenê. No paradokso ecêb ê cuya modernî yo.
Etîk: Eşkenê bikerê; la gereka bikero? Teknolojî yew çî mumkin kena. La mumkinbîyayîş bi xo raştbîyayîş nîyo. Hîşê viraşteyî eşkeno riyê însanî nas bikero. Gereka bikero? Şîrket eşkena donê kesane kom bikera. Heqê êy esto? Teknolojîya genetîkî eşkena bedenê merdimî ser o mudaxele bikera. La sînor kamca yo? Çekê teknolojîkî eşkeno hezar kilometre dûrî ra hedefî pêde ro. Her çiyo ke teknolojî mumkin kena, etîk zî qebul keno? Nê! Tam tîya etîk dekewena meydan.
Etîk teknolojî ra perseno: To çi eşkena bikerê nê; Gereka ti çi bikerê? Nê di persan mîyan de ferqo gird esto. Teknolojî hêza însanîî zêde kena. Etîk gereka berpirsiyarîya êy zî zêde bikera. Eke hêz zêde beno, la berpirsiyarî zêde nêbeno, teknolojî averşîyayîş ra tehlûke ra eşkena bivurîya.
Aksîyolojî: Qîmetê ma vurîyeno? Aksîyolojî erjan bi estetîk tetkîq kena. Çi qîmetin o? Başî çi ya? Rindî çi ya? Azadî çi ya? Bextîyarî çi ya? Teknolojî tena wasita û ma nêvurînena. Erjanê ma zî vurînena. Verê de lez taybetmendî bî. Nika lez biyo erj. Verê de însanî sabir kerdêne. Nika ekran di sanîye eray kewo, ma aciz benê. Verê de çiyî seba ke lazim bî ameyêne girewtene. Nika reklam û algorîtmayî ma ra vanê çi gereka ma ê biwazê.
Tîya yew pers vejîyeno: Waştişê ma bi raştî ê ma yê? Yan teknolojî tayê waştişan ma zî virazena? Eke teknolojî tena waştişê ma pê nêana, waştişan zî virazena, problem êdî teknîk nîyo. Problemê erjan o.
Estetîk: Rindî zî dijîtal bîya. Teknolojî tena fikir û kerdişê ma nêvurîna. Çimê ma zî vurîna. Ma rindî senî vînenê? Yew fotoğraf filtresiz kêm beno. Riyê merdimî newe ra virazyeno. Asîman renginêr beno. Beden standardîze beno. Mekanî seba fotoğrafî yenê viraştene.
Tîya estetîk persena: Ma rindî vînenê, yan rindîyo ke teknolojî ma ra amade keno vînenê? Eke algorîtma her roj heman beden, heman ri, heman mal û heman cuya rind nîşan bido, bi demî ra çimê ma zî goreyê nê standardî şekil gêno. Teknolojî tena wêneyî nêvurînena. Dîyayîşê ma vurînena.
Verê de hêz bi erd, pere û leşkeran ra ameyêne pîvayîş. Ewro yew hêza newe esta: Done. Kam zano ma çi wazenê? Kam zano ma kamca şonê? Kam zano ma çi vînenê? Kam biryar dano ke ekranê ma de kamcin xeber vejîyo? Nê persî felsefeya siyasetî ra giran ê. Çunke mesele êdî tena teknolojî nîya. Mesele hêz, azadî, edalet û kontrol a. Eke algorîtma bellî bikero ez çi bivîna, ez hîna hendêk azad a? Eke doneyê milyon însanan destê çend şîrketan de kom bibê, hêz kamî dest de ya?
Teknolojî bi xo demokratîk nîya. A eşkena azadî rê wasita bo. Eşkena kontrolî ra zî wasita bo. Ferq, bi teknolojî ra nê; bi şeklê şuxulnayîşê aye ra vejîyeno. Tayê kesî teknolojî de çareserîya pêro probleman vînenê. Tayê kesî zî aye sey sebebê pêro xerabîyan vînenê. La her di zî hêsanî yê. Teknolojî ne şeytan a ne xelaskar a. Heidegger zî teknîkî tena red nêkeno. Problem, însan bi teknolojî ra çi têkilî awan keno, mesela a ya.
Telefon eşkeno însanî pê yew bîyaro. Eşkeno înan pê yew ra dûrî zî bikero. Hîşê viraşteyî eşkeno zanayîşî ra resayîş hêsan bikero. Eşkeno xizanîya fikirkerdişî zî bikero. Makîne eşkena karê giranî însanî ra bigêro. Eşkena însanî kar ra bêpar zî bikera.
Perso raşt no nîyo: Teknolojî baş a yan xirab a? Perso raşt no yo: Ma bi teknolojî ra çi şeklê cuya virazenê? Tarîxê teknolojî, bi yew mana, tarîxê hêza însanî yo. Siye/kerra destê ma xurt kerd o. Çerxî lezê ma zêde kerd o. Makîne hêza bedenê ma zêde kerd a. Komputer hêza hesabkerdişê ma zêde kerd a. Înternet resayîşê ma zêde kerd o. Hîşê viraşteyî zî hêza fikirkerdiş û biryardayîşê ma de berê neweyî akerdo. La tarîx yew çî ma ra musneno: Hêz bi xo hikmet nîya. Ma eşkenê zafêr bikerê. No manaya aye nîya ke ma zanenê çi gerek o biker a.
Tam tîya felsefe lazim bena. Epîstemolojî persena: Ma çi zanenê? Ontolojî persena: Ma çi yê? Etîk persena: Ma gereka çi bikera? Aksîyolojî persena: Çi qîmetin o? Estetîk persena: Rindî çi ya? Felsefeya siyasî persena: Hêz kamî dest de ya û azadîya ma kamca ya? Teknolojî nê persan ra bi xo cewab nêdana. A tena hêza cewabdayîşê ma zêde kena. No sebeb ra teknolojiya bê felsefe eşkena lezêr şoro: La nêzana kamca şona.
Belkî problemê seserra ma zî tam no yo: Ma makîneyê aqilmendî viraznenê, kêyê aqilmendî viraznenê, telefonê aqilmendî viraznenê, şaristanê aqilmendî viraznenê. La yew pers hîna bêcewab o: Nê pêro wasitayanê aqilmendan mîyan de, însan zî aqilmendêr beno? Yan ma teknolojî viraznenê û yan hêdî-hêdî teknolojî ma virazena?