Bahrî Çabuk
İnsano ke bizane û bikerdenanê xo, bihewl û hereketanê xo; bi zerrîya xo pak o, kar û gureyê xo dostanî ser o keno, kesêko zafrî û zersiya niyo, kesî ra xerabî, neheqî û zilm nêkeno, o kes dost o û nê kerdene yê zî dostanî yê. Dostanî erjê ke qey însanî yê herî taybet ra yo û bi zanayişê dostanî estîyê krîterê hêzanê însanî ra yeno pênase kerdene. Dostanî hem estîyê ke etîkê erje ya hem zî estiyê ke ontolojî ka. Dostanî miyanê kesan û şarî de; vîrê hemparî, paydarî, kulturo hempar, hêz û manayo kolektîf, kokê hemparîyê eslî û tepş û hîsê hemparî etîkê erjan de ca gêna. No ca girewtiş vateyê verênê cêrînan de ameyo analîzkerdiş. Vateyê verênanê ke na nuşte de ca girewto, bi goreyê weçînaye ya babetê etîkê erje dostanî ye. Nê vateyê verênan ser o cêr de şîroveyî ameyê kerdiş û etîkê erjê dostanî ameyê nîşan dayene.
Dostanî ser o zaf vateye verênan estê. Çunku dostanî seba Kurdan erje ke muhîma. Wextêko yew şaristan ra, yew qeza ra yan zî yew dewe ra qalî beno, miyanê Kurdan de nê vateyî zaf yena vatene: Ewca de yew dostê mi no eskerî, yew dostê mi no hepsxaneyî, yew dostê mi no tîcaretî, yew dostê mi no rayirwanî, yew dostê mi no qaçaxî, yew dostê mi no xebate esto. Nê vateyan ra yew nimûne: Dosto rind tengasîyan de kivş beno. Vate de dosto rind tengasîyan de kivş beno. Çunku rindî û weşî ra her kes dosto. La wextê ke tengasî dest pêkerd, xirabî û alozîyê virazyayî dostîya raşte kivş bena, dostîya zerrî ra belo bena. Dosto rind, herdem dosto; dosatanîye ke goreyê weşîye awan biyê dostaniya raşte nîya. Dostî ya ke bigoreyê şert û mercanê weşan awan bîya ke na dostanî nîya. Eke însan dosta ra dost bo her dem dosto. Komelêk ke yan zî kesê ke hete dostî ra gureyê xo bikero, rojanê tengasîyan de derdorê xo de dostanê xo vîneno. Yanî; no vateyo verên nîşan dano ke dostî ya raşte, şertanê asan de nê, şertanê tengasî û dijwar de yena ceribnayene. Zaf kesî şertanê weşan de dostî nîşan danê, la tena dostê raştî wextê tengasî de rayîrê hevalê xo beno û hetkarîya êy keno. O semed ra, dostanî şertanê dijwaran de yeno pîvanekerdene. Cuya şarê Zazayan de, dostanî û hevalti/embazî şertêkê bingehîn ê ciwîyayîşê komelî yo. Miyanê malbatan, cîranan û hevalan de, embazan de hetkarî, paştîgirewtişî û yewgirewtişî şertanê muhîm ê dostanî yê. Zazayî bawer kene ke dostê ke wextê tengasî de merdim tena nêverdenê qîmetêko xurt esto û şertêkê bawerkerdişê komelî yo. No vateyo verên zî bi nê tecrubeyê dergî ciwîyayîşê Zazayan ra ameyo meydan. Bi nê cîhetî ra, no vateyo verên erjê dostanî eşkera keno. Çunku dostanî tena bi nîşaneyê zahirî nêpîvanîyeno; bi wefadariyî, hetkarî û paştîgirewteye şertanê zorî de pîvanîyeno. No vateyo verên însanî bander keno ke dostê raştî, şertêkê qîmetdar ê ciwîyayîşî yo û şertanê tengasî de qîmeta dostanî hîna baş eşkera kenê.
No vateyê verênî zî bi manaya xo erjê etîkî yê dostanî destek keno: Adirê dostan, merdim nêveyşneno. No vateyo verênî adir û dostanî miyan de têkilîyekî manedar pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, adirê dostan merdimî nêveşneno. Adir normal de germî dano û eşkeno merdimî biveşno; la no vateyî de adirê dostî ziyan nêdano. Bi nê îfadeyî, dostanî sey yew pêwendîya ewle û bawerbar ameya pêşkêşkerdene. Kes dostê raştî ra zerar nêvîneno; şertanê teng de hetkarî û paştgirî vîneno. Goreyê manaya mecazî, adirê dostan tena adirê raştî nîyo. Nay ra adir hêz, nêzdîbîyayîş û tesîrê têkilîyanê miyanê merdiman temsil keno. Dostê raştî, hêz û îmkanê xo vera dostê xo nêşuxulneno û nêzdîbîyayîşî sebebê neheqî nêkeno. Dostanîya raşte serê bawerî, rêzgirewtiş û heqparêzî awanbena. Nê cîhetî ra, vate vano ke têkilîya ke bingehê aye raştî û wijdan bibo, merdimî nêaciznena; êy ra hestê ewleyî û aramî dana. Hetê komelî ra, no vateyo verênî bi ciwîyayîşê komelê Zazayan de qîmetê dostanî û yewrêziyî reyde têkilîdar o. Ciwîyayîşê dewan de merdiman karê rojane, şertanê teng, şayî û rojê xemî de zafin paştî yewbênan dayo. Nê pêwendîyan de dostê raşt kesê ke tena rojê weşî de nê, rojê zehmetî de zî dostê xo ra dûr nêkeweno. Bi nê awayî, adirê dostan, merdim nêveşneno; dostanîya raşt sey cayo bawerî û ewleyî pêşkêş keno. Adirê ke normal de eşkeno zerar bido, nêra bi dostanî reyde manayê hetkarî û nêzdîbîyayîşî gêno. Nê sebebî ra, vateyo verênî sey yew erjê etîkî bi pawitişê heqê dostî, rêzgirewtış, wijdan û bawerî girêdano; dostanîya raşt zî sey têkilîyek ke merdim tede neheqî ra ters nêbeno, pêşkêş keno.
Dostanî menfîetî ser o awan nêbena. Eke dostanî de tena menfîeto madî estbo; nakokî vîrazneno. Nimûne: Dost dostê merdene bo, yê werdene nêbo. No vateyo verênî dostanî, merdene û werdene miyan de ferqekî manedar pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, dost beno dostê merdene bibo, dostê werdene nêbo. Yanî dostê raşt tena wextê werdişî, keyf û şertanê weşî de nêzdî nêbeno; wextê tengî, derd û rojê giranî de zî dostê xo ra dûr nêkeweno. Bi nê îfadeyî, vate qîmeta dostanî bi şertanê zor de ameyîşê êy pîvano. Goreyê manaya mecazî, merdene nêra tena merg nîyo; rojê tengî, zehmetî, bêçareyî û şertanê giran ê ciwîyayîşî zî ano vîrî. Werdene zî tena werdiş nîyo; keyf, menfîet, bolixî û rojê hêsanî temsil keno. Nê manayî de dostê raştî kesê ke tena zî şertanê rind û menfîetan nêgêno, belkî waxto dostê êy hewcedar beno, pê ra maneno. Vate bi nê duştekerdişî dostanîya raşt û dostanîya menfîetî zî yewbênan cîya keno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt keno. Dewan û têkilîyanê nêzdî de rojê şayî, zewac û keyfî de pîya bîyayîş çiqas muhîm bibo zî, rojê merg, bela û tengî de paştê yewbênan dayîş qîmetê hîna xorîn girewto. Kesê ke rojê zorî de malbat yan dostê xo tena nêverdo, sey kesê wefadar ameyo naskerdene. Nê tecrubeyê pîya dostanî tena bi vatişî nê, bi kerdiş û paştgirîya rojê tengî pîvaya. Hetê erjê dostanî ra, no vateyo verênî dostanî bi wefadarî, zerrîsozî, paştgirewtiş û bêmenfîetî reyde girêdano. Dostê raştî têkilîya xo serê qezencê kesane awan nêkeno. Êy şertê dostê xo xirab bibo zî pê ra maneno, derdê êy pare keno û heta şertan dest bido barê êy şenik keno. Nê cîhetî ra, dostanî tena heskerdiş nîyo; berpirsiyarîya exlaqî ya vera kesê ke merdim êy dostê xo hesib keno zî ya. Bi nê awayî, dost dostê merdene bo, yê werdene nêbo; pîvanê dostanîya raşt bi awayekî eşkera dano: dost rojê tengî de nas beno, nê rojê menfîetî de. Rojê weşî de zaf kesî wazenê nêzdî bibê, la şertê zorî de kesê ke pê ra maneno qîmeta dostanîya xo eşkera keno. Nê sebebî ra, no vateyo verên dostanî sey yew erjê etîkî bi wefadarî, bêmenfîetî, ardimdayîş û rojê zehmetî de paştê yewbênan dayîş reyde girêdano.
Dost dişmen nêbeno, dişmen dost nêbeno: No vateyo verênî dost û dişmen vera yewbênan de dano û miyanê nê her di pêwendîyan de ferqekî eşkera pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, dost dişmen nêbeno û dişmen zî dost nêbeno. Yanî dostanî û dijminatî di helwestê cîya yê ke bi eynî pîvanî nêyenê hesibnayene. Dost pêwendîya xo bi nêzdîbîyayîş û bawerî paweno; dişmenatî nê pêwendî ra dûr o. Goreyê manaya mecazî, dost tena kesê ke merdim pê ra dem vîyarneno nîyo; bawerî, wefadarî, zerrîsozî û paştgirewtîş temsil keno. Dişmen zî vera nê qîmetan de rawesteno û dûrbîyayîş, nakokî yan ziyan ano vîrî. Nê manayî de vate bal dano serê qîmeta dostanîya raşt. Pêwendîya ke serê bawerî û wefadarî awan bîya, bi şertanê qicik nêşena bivurna dijminatî. Heman awayî, dijminatî zî bêsebeb dostanîya raşt nêbena; seba nê vurnayîşî bawerî û helwestê raşt hewce yê. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt keno. Têkilîyanê malbatî, cîranî û imbiryanî de bawerî û sozpawitiş qîmetê girîng girewto. Dostê ke rojê tengî de pişt dano û şertê zorî de pêwendîya xo nêşikneno, miyanê merdiman de sey kesê wefadar ameyo naskerdene. Nê tecrubeyê komelî ra dostanî tena nêzdîbîyayîşê demkî nê, pêwendîyekî payidar û berpirsiyarîdar bîya. Hetê erjê dostanî ra, no vateyo verênî dostanî bi bawerî, wefadarî, zerrîsozî û payidarî reyde girêdano. Dostê raşt menfîeta demkî goreyê pêwendîya xo nêvurneno û waxto şertan zor benê zî dostê xo ra dûr nêkeweno. Dostanîya ke bi kerdişê raşt û bawerî xurt bîya, merdimî ra hestê ewleyî dana. Nê cîhetî ra, wefadarî yew pîvanê bingehîn ê dostanî yo; çunku dostanî bê bawerî û payidarî manaya xo vindî kena. Bi nê awayî, dost dişmen nêbeno, dişmen dost nêbeno; bi îfadeyêke sade ferqê miyanê dostanî û dijminatî eşkera keno. Vate qîmeta dostê raştî bi bawerî û wefadarî pîvano û nîşan dano ke pêwendîya raşt bi şertanê demkî hêsan nêşikîyena. Nê sebebî ra, dostanî sey yew erjê etîkî bi wefadarî, bawerî, zerrîsozî û pawitişê pêwendîyanê raşt reyde girêdano.
Dostî bike ki wa dostê to bibê: No vateyo verênî dost bîyayîş û dost girewtiş miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, eke merdim wazeno ke yewna dostê ey bibo, pêro ra beno bi xo dost bibo. Yanî dostanî tena çiyêk nîyo ke kes yewna ra paweno; merdim bi xo zî beno nê pêwendî rê gam bierzo. Bi nê îfadeyî, vate dostanî sey pêwendîyekî beramber pêşkêş keno. Goreyê manaya mecazî, dost bîyayîş tena yew kesî dost namekerdiş nîyo; vera ey bi zerrîsozî, wefadarî, rêzgirewtış û bawerî hereketkerdiş o. Kes ke dostanî wazeno, pêro ra beno nê qîmetan bi kerdişê xo bimojno. Bawerî û nêzdîbîyayîş bi tena waştişî pêk nêyenê; dem, kerdişê rind û helwestê dirûst hewce kenê. Nê manayî de vate merdimî fam keno ke qîmeta ke êy yewna ra paweno, pêro ra bi xo zî benoke bido. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt keno. Têkilîyanê cîranî, imbiryanî û xizmayetî de bawerî zaf doran bi ardimê beramber, sozpawitiş û rojê tengî de paştdayîş xurt bîya. Kes ke ardimê yewna keno, şertê zorî de ey tena nêverdeno û pêwendîya xo paweno, miyanê merdiman de zî bawerî qezenc keno. Nê tecrubeyê komelî ra dostanî sey pêwendîyek ke bi dayîş û girewtişî geş bena, ameya naskerdene. Hetê erjê dostanî ra, no vateyo verênî beramberî, wefadarî, bawerî û berpirsiyarî cayo sereke de dano. Kes nêşeno yewna ra dostanî û piştgirî bipawo, la bi xo nê qîmetan nêmojno. Dostê raşt heqê dostê xo paweno, şertê hewcedarî de ey rê ardim keno û bawerîya ey xirab nêkeno. Bi nê awayî, dostanî zî waştişê sade vejîyena û bi kerdişê beramber bena yew pêwendîya exlaqî. Bi nê awayî, dost bibi ki wo dostê tu bibî; bi îfadeyêke kurte yew pîvanê bingehîn ê dostanî ano ziwan: eke ti dost wazeno, pêro ra bi xo dost bibi. Dostanî bi zor yan tena bi waştişî nêyena awankerdene; bi bawerî, wefadarî, ardim û kerdişê rind geş bena. Nê sebebî ra, no vateyo verênî dostanî sey yew erjê etîkî bi yewbînqirewtiş, zerrîsozî û berpirsiyarîya vera yewbênan girêdano. Eke merdimêko bi zerriya xo pak o, karo û gureyê xo dostani ser o keno, kesî rê xerabî, neheqî û zilum nêkeno, o kes dost o û nêkerdene yê zî dostaniya. Dostani, fonksîyonê ke embazî yo û xobawerî taybetê ke merdimatî yo. Gereka taybetanê merdîmatî ra dostani sey erjê ke qebul biker o. Xo ra sey erjê ke qebul nêbiyêne na vateyê, nêbîyêne vateyê verênan. Seke ma corde nuştbi; dostani erjê ke merdîmatî yo. Yanî vateyê dosto rind tengasîyan de kivş beno, dişmen ke wîyayneno, dost ke bermî keno û dinya pêroyê dişmenê zerenc a, zerenc zî dişmenê xo ya şîroveyî bi goreyê manayê raşteraştî bi û manayê mecaz kî vateyê verênan de etîkê erjan zî bi erjê kulturîyê hemparî, bi hêz û manayê kolektîfî û hîssê hemparî ra cuya kesan û şarî de, bi etîkê erjan yê dostanî de zî ca gênê.
Bi kilmvate; nê vateyê verênî hetê erje etîkî ya dostî ra ameyê analîzkerdene, nîşan danê ke dostî, ciwîyayîşê merdimîye de raştî, zanayîş, tecrube, wîjdan û biweşîyê bîyayîşan de naskerdiş reyde pêwendîdar a. Nê sebebî ra, vateyê verênan dostî sey yew erjê etîkî ke merdimî raştî naskerdiş, qebulkerdiş û aye nênimitiş raneno û pêşkêş kenê.
