Felsefe û Edebîyat

Bahrî Çabuk

Felsefe û edebîyatî mîyan de têkilîyê ke taybet û yew rayîro ke derg esto. Têkilîya felsefe û edebîyatî zaf kehan a. La na têkilî felsefe modern de û seserre 20ine de cayê ke xosere girewto. Na taybetî bi goreyê tesîrdarî ameyo şîrovekerdene. Kamcin kamcinî ra zêde tesîrdar biyo ser o fikrêko hempar çin yo. Felsefe vano ez persena, edebîyat zî vano ez hîsan hişyar keno. Xercê yewî fikir, yê yewî zî hîs ê. No xerç de fikir û hîsî bi çekuyan yenê awan kerdene.

Yew fîlozof perseno: Merd çi yo? Yew şaîr vano: Roj bi roj ez nêzdîyê merdişî bena. Yew fîlozof perseno: Eşq çi yo? Yew romannuştox yew qarakterê eşqî, mîyanê rîpelan de eşqî ra dûrî keno, vindî keno û peynî de tena verdeno. Yew fîlozof perseno: Edalet çi yo? Yew edîb yew bêheqîye ano verê çimanê ma û bi qarakteranê xo dej nîşanê ma dano, weşî û omid wendoxan ra vila keno. Belkî ferqê felsefevanî û edebîyatvanî tam tîya de yo: Felsefe konseptê xo persan ser o awan keno; edebîyat cewabê heman persan cuya însanî de bi qarakteranê xo nîşanê wendoxan dano. La nê di rayîrê çimeyê zanayîş û famkerdişê însanî zaf rey heman cayan ra şonê: Gelo Însanî do senî bêro famkerdiş?

Miraq bi persan beno malzemyê felsefe yî: Dinya senî virazîya? Însan çira mireno? Başî û xerabî kamca ra yenê? Qeder çi yo? Însan senî azad beno? Nê persî, hem persê qedîm ê felsefe yê û hem zî persê rojane yê edebîyatî yê. Şaro ke verê hezar serran cuya bi zî nê persî persa yê. La cewabê xo bi konseptanê felsefî nê, bi mîtos, destan, şiîr û sanikan dayêne. No sebeb ra tarîxa fikro felsefî û tarîxa edebîyatî yewbînan ra bi temamî cîya kerdiş hêsan nîyo. Nuşte zî na têkilîya tarîxa fikrî ra dest pê keno: Waştişê famkerdişê dinya verê bi mîtosî ra vejîyeno, dima konseptê felsefî gêno. Homeros û İlyada zî nê tarîxî de mînak ê; Platon zî fikirê felsefî bi şeklê dîyalogan nuseno. No tesaduf nîyo. Çunke felsefe wexto pers kena, ziwanî lazim beno. Ziwan zî wexto manaya cuya merdimî ano meydan, edebîyat ra keyber akeno.

Platon yew fîlozofo kekan o. La eserê yê Dewlet û Zîyafet/Şolen tena metnê teorîk û felsefî nîyê. Qarakterî qisey kenê. Tena persî nêyenê perskerdiş. Cewabî têne cewab dayîş qet nîyo. Fikrî vera yewbînan ra yenê. Yanî felsefe, bi dîyaloganê edebî ra vejîyena meydan. Tîya yew çiyo balkêş esto: Felsefe, bi konseptê şeklê edebî de dest pê kena. No sebeb ra ma eşkenê vajê edebîyat tena fikirêko xemilnaye niyo. Tayê rey şeklê fikirkerdişî bi xo virazneno. Yew fikir yew dîyalog de yew reng o. Heman fikir şiîr de zî yew rengo bîn o. Roman de zî yewna reng o. O wext k edebîyat zî tena keyberê fikirî nîyo. Edebîyat şeklê fikirîyayîşî yo zî.

Felsefe perseno: Azadî çiya? Edebîyat bi persa edebî cewab dano: Yew însanê ke azadîya xo ra pêro çî terk keno, peynî de çi hîs keno? Felsefevan perseno: Badê merdişê azadî de çi esto? Keso dîl senî fikiryeno? Şaîr vano: Ez dîlî ra pîr bena. Porê mi sipî beno. Dostê mi kêm benê. Wext hêdî derbas beno. Ez xoser fikiryeno. Ez teberê xo de dîl bîya zî; zerrê mi azad o. Tîya konsept hendî tena konsept nîyo. Tecrube yo. Belkî hêza edebîyatî zî no ya: Felsefe çiyo ke ma fikir kenê ano meydan; edebîyat tayê rey heman çiyî ma ra hîs dano kerdene. Tîya problemêko giran vejîyeno meydan. Tewrê edebîyatî ra roman yew munîte yo. Qarakterî belkî qet nêciwîya yê. Hadîseyî belkî qet nêqewimîya ya. O wext roman senî eşkeno heqîqetî vajo? Zanayîşê heqîqetî roman de yeno çi mnayî? Eke zanayîşê heqîqetî tena hîs bo, gelo roman zanayîş nêdano? La eke tecrube, însanî famkerdiş û cuya famkerdiş zî yew şeklê zanayîşî bo, mesele vurîyena. Yew romanêko baş belkî ma ra nêvano: Na hadîse filan tarîx de qewimîya. La eşkeno ma ra nîşan bido ke: Însan wexto bêheqîye vîneno çi hîs keno? Wextoko însan tena maneno senî vurîyeno. Hêz însanî senî xerab keno. Eşq însanî senî reyna virazneno. Roman zî tam nê probleman munaqeşe keno: munîte yewbiyew fam nêdana, la tecrube û hîs eşkenê însanî heqîqet ser o bi fikirno. No sebeb ra edebîyat heqîqetî sey zanistî nêvano. Edebîyat heqîqetî cuya însanî de bi hîsan nîşan dano.

La wexto ke mesele însan beno, pers vurîyeno: Ez kam a? Însan çi yo? Însan tena beden o? Aqil o? Rih o? Vîranîn o? Tecrube yo? Yan pêro nêyan ra yew pêroyî yo? Roman nê persan ra teorî nêdano. Yew qarakter virazneno. Ma nê karakterî ciwanî ra û pîrî ra, aşiqî ra ; omîd û bêomîdîye bi çekuyan temaşe kenê. Û yew wextî de ma fam kenê ke: Ma tena qarakterî nêwanenê. Ma xo zî wanenê. No sebeb ra tayê romanî sey eyna yê. Ma qarakterî vînenê; la eyna de riyê ma vejîyeno. Felsefe persena: Ez kam o? Edebîyat cewab dano: Biewnî xo ra; belkî ti cewabî xo, xo de peyda kenê.

Têkilîya edebîyat û felsefe de, felsefe yo pêroyî tena besê edebîyatî nêkena. Heme şaxê felsefe yî kuwenê raya edebîyatî ser. Etîk perseno: Başî çi ya? Xerabî çi ya? Edalet çi ya? Berpirsiyarî çi ya? Ma gereka çi bikera? La cuya raştî de cewab her wext hêsan nîyo. Yew însan zurî vano seba ke yew kesî merdiş ra bipawo. Zurî xerab o? Yew kes qanunî binpay keno seba ke bêheqîye vera vindero. Kerdişê êy raşt o? Yew dayîke yew gedeyî pawena, la yewna gedeyî ra bêheqîye kena. Ma aye senî muhakeme bikera? Etîk nê probleman konseptan ra munaqeşe ken. Edebîyat nê mubaqeşeyan bi qarakteran ra cuya awan keno. Ma roman wanenê û tayê rey qarakterî xerab fam kenê. Tayê rey qarakterêko xerab, başî qebul nêkeno. Tîya etîk hendî lîsteya qanunan nîya. Bena problemê cuya însanî. No sebeb ra edebîyat etîk ra meydanêko gird o: Edebîyat ma ra cewabanê amede nêdano; ma mecbur keno ke muhakeme bikera. Muhakeme bi erjanê etîkî yeno weçînayene. No weçînayîşê etîkî, estetîkî ra rayir akeno.

Estetîk: Gereka heqîqet senî rind bêro vatiş? Edebîyat bixo huner o niyo? No sebeb ra edebîyat bêestetîk nêbeno. Estetîk perseno: Rindî çi ya? Yew eser çira rind o? Rindî şekl de ya? Yan mana de ya? Yan têkilîya wirdîyan de ya? Yew şiîr eşkeno merdişî ser o bo û rind bo. Yew roman eşkeno dejî, şer, feqîrî yan bêheqîye ser o bo û ma ê rind hesab bikera. Tîya de paradoksê ke balkêş esto: Çiyo ke behs beno xerab o, la eser eşkeno rind bo. O wext rindî tena mijarî de nîya. Ziwan, şekl, metafor, aheng û manaya eserî pê yew ra estetîkî virazeno. Estetîk tîya reyna persena: Rindî heqîqetî limnena, yan rîndî heqîqetî hîna eşkera kena? Belkî edebîyat ra cewab no yo: Tayê heqîqetî estê ke tena konsept înan ra bes nêkeno. Metafor lazim o. Felsefe zaf rey şirove û rexne kena. Şiîr zaf rey kêm vano. La no kêm vate tayê rey vate ra zafêr o.

Yew şaîr vano: Ez tena ya. La nê di vateyan de benoke hezar rîpel felsefeya însanî est bo: Tena bîyayîş… Bêhîsbîyayîş… Eşq… Vîndîkerdiş… Ters… Merdiş… Nê sebeban ra şiîr û felsefe tayê cayan de zaf nêzdî yewbînî benê. Wirdî zî vateyan tena bi hêsanî nêşuxulnenê. Her vateyî pîvenê. Her konseptî persenê. Ferq no yo: Felsefe vano; no konsept çi mana dano? Şiîr vano: Biewnî no konsept zerrê mi de senî cuya keno. No fikir tarîxê têkilîya edebîyat û felsefeyî de Feqî, Mela û Xanî zî ano vîrê însanî: Metnanê ênan de eşq tena hîs nîyo. Estî ser o pers o. Însanî ser o pers o. Xo-şinasnayîş ser o pers o. Merdişî ser o pers o. Heqîqet ser o pers o. Nê sebeban ra edebîyato klasîk de felsefe her wext çimeyê felsefeyî de nêmanena. Tayê rey mana de ya. Şiîr de ya. Mesnewî de ya. Hîkayeyan de ya. Yew fikir wexto ke şeklo edebî gêno, tena aqilî ra nêvano. Zerrî ra zî vano.

Wextanê modernan de problemê însanî neweyî zafî biyêne: Şaristanî gird bîyî. Têkilîyî vurîyayî. Bawerî û kevneşopî ser o munaqeşeyî zêde bîyî. Şexsiyet, azadî, bêvatebîyayîş, bêmanabîyayîş û merdiş hîna zaf ameyê şîrovekerdene. Tam nê şertan de roman, felsefe ra meydanêko xurt aken o. Hendî meydan bi yewbînîya felsefe û edebîyatî ra akerde bi. Temayî zêde biyî. Xoserî ya nuştoxan girs bî. Dostoyevskî qarakteranê xo bisuc, vicdan, azadî û bawerî ra rî bi ri verdêne. Kafka însanî vera yew dinyaya bêmana û birokratîk de tena diyêne. Camus bêmanabîyayîş û cuya însanî munaqeşe keno. Sartre azadî, weçînayîş û berpirsiyarî romananê xo keno beşa sereke. Tîya felsefe û edebîyat hendî hema-hema yewbînan de têkilî de benê: Însan cuya xo senî virazeno? Roman zî nê persî ra meydanêko rind o. Fîlozof eşkeno azadî ser o se rîpel binuso. La yew romannuştox yew qarakterî yew biryarî vera verdeno: Bişêro yan bimano: Eşqê xo weçînayeno yan malbatê xo? Qanunî qebul bikero yan vera êy vindero? Xo bipawo yan yewna kesî? Tîya azadî hendî vate nîya. Biryara cuya ya. Û her yew biryar yew netîce ano. No sebeb ra edebîyat azadî bi berpirsiyarî ra pê yew ano. Ma bi goreyê qarakterî ra hîsî weçînayene. Dima bi êy ra bedelê weçînayîşî dênê.

Dima felsefe yo polîtîk û edebîyato polîtîk xurt benê û persenê: Hêz çi yo? Dewlet çi ya? Edalet çi yo? Zilm senî normal beno? Însan çira vera bêheqîye bêveng maneno? Nê persî felsefeya siyasî yê. La edebîyat eşkeno nê persan yew şaristan, yew zîndan, yew mahkeme yan yew qarakterî ra nîşan bido. Tîya edebîyat tayê rey çiyo ke statîk nêeşkena nîşan bido: Bêheqîye zerrê însanî de çi kena? Qanun eşkeno vajo heqê to çi yo. Felsefe polîtîk eşkena edaletî şirove û rexne bikera. La roman eşkeno ma ra bêedaletî hîs bikero. No ferqo qicik nîyo. Roman munîte yo. Şiîr zaf rey metaforîk o. Hîkaye eşkena qet nêqewimîyabo. O wext pers no yo: Edebîyat zurî yo? Nê! Çunke heqîqet tena çi yê qewimîyan ra cewabê persan nîyo.

Yewna pers zî esto: Însan senî û çira edebîyat ra hes keno? Roman ma îqna keno. Belkî qarakter qet nêciwîyayo. La tersê êy raşt o. Eşqê êy raşt o. Tena bîyayîşê êy raşt o. Bêheqîya ke o vîneno raşt o. No sebeb ra munîte eşkena yew hadîse virazo ke qet nêqewimîya, la bi aye ra heqîqetê ke însanî ra nîşan bido. Felsefe tena mewzûyanê girdan de nîya. Yew şar hezar serran cuya keno. Dej vîneno. Eşqî zaneno. Şer vîneno. Bêheqîye vîneno. Dostanîye vîneno. Merdiş vîneno. Û nê tecrubeyan vîro komelî de kom keno. Eke ma pers bikerê: Nê malzemeyî însan ser o çi vanê? Edalet ser o çi vanê? Raştî ser o çi vanê? Azadî ser o çi vanê? O wext ne heme keyberê felsefeyî akenê. Epîstemolojî persena: Heqîqet çi ya? Edebîyat heqîqetî qarakteran de gêreno û nîşanê ma dano. Ontolojî persena: Însan çi yo? Edebîyat yew cuya kesê ke ano verê ma. Etîk persena: Ma gereka inê kesî ra çi bikera? Edebîyat ma vera yew weçînayîşî de verdeno. Estetîk persena: Rindî çira weşa ma şina? Edebîyat rindî bi ziwanî virazeno. Felsefeya siyasî persena: Edalet û hêz çi yê? Edebîyat bêheqîye û hêzî cuya rojane de nîşan dano. Felsefeya estîye persena: Ez kam a? Roman, şiîr û sanike ma reyna bi xo ra rî bi rî verdenê. No sebeb ra edebîyat û felsefe di rayîrê cîya yê, la zaf rey heman koyî ser o şonê. Yew bi yew konseptan şonê. Yew vano: Însan çi yo? Yew zî, yew însanî virazeno û vano: Biewnî.

Felsefe bê edebîyat eşkena serd bimana. Konsept est bo zî, la vengê însanî kêm o. Edebîyat bê fikir zî eşkena rind bo, la tesîrê ê kêm bibo. Wexto wirdî pê yew yenê, çiyo ke bîn vejîyeno meydan: Fikir cuya keno. Mana pers keno. Qarakter dîyalog nuseno. Şaîr metafor virazeno. Romannuştox qarakterî vera qederê xo verdeno. Wendekar kitabî waneno û reyna xo ra perseno: Eke ez cayê êy de bîyayê, mi do çi bikerdêne? Belkî tam tîya edebîyat beno felsefe. Çunke roman hendî tena hîkayeyê yewna kesî nîyo. Persê cuya ma yê zi. Felsefe ma ra vano: Fikir derg bike. Edebîyat vano: Hîsan hîra bike. Fikrê dergî û hîsê hîrayî awlêrê mezg û rihê însanî yê.

La însan nê tena fikr o, nê zi tena hîs o. Nê sebebî ra belkî ma ra wirdî zî lazim benê. Çunke tayê heqîqetî bi delîlan yenê famkerdiş. Tayê heqîqetî bi cuya kerdişî yenê famkerdene. Û tayê heqîqetî zî estê ke ma înan tena wexto yew roman wanenê, yew kilam goşdarî kenê yan yew şiîr zerrê ma de maneno, fam benê. Felsefe heqîqetî persena. Edebîyat heqîqetî gandar keno. Û însan: mîyanê pers û hîkayeyî de xo gêreno.