Bahrî Çabuk
Edalet; raştî, dirûstî, esasê raştî ya exlaqî; heqî û nêheqî yewbînî ra cîyakerdiş o. Heq û heqdarîye seveknayîş o. Însano ke vengê wijdanê xo goştareno, zerrîya êy pak a, kar û gureyê xo goreyê prensîbê dadmendîye keno, yewî ra xirabî, neheqî û zilm nêkeno. No kes goreyê prensîbê dadmendîye sey yew keso dadmend yeno hesibnayene, kerdişê êy zî kerdişê dadmendîye yê. Seba ke însan estbîyayîşê xo dewam bikero, heyatê xo biciwîyo, wazeno xo ra yew dinyaya erj û manadare ya dadmendîye awan bikero. Awankerdişê na dinyaya erj û manadare ya dadmendîye bi fikir û hizirê însananê dadmendan reyde beno. Seba însanî erjanê tewr berzan ra yewe zî erja edaletî/dadmendî ya. Zanayîşê erja edaletî sey yew krîterê hêzanê însanî yeno pênas kerdene.
Heq kengî cayê xo vîneno? Yew terazi bifikirê. Yew kefeyê aye de heqê to esto. Kefeyo bîn de heqê yewna. Ti wazena kefeyo to giranêr bo. Yewna zî heman çî wazeno. La eke her kes tena kefeyê xo giran bikero, terazi do senî raşt bimano? Belkî edalet/dadmendî tam tîya dest pê kena: Însan tena heqê xo nêvîneno. Heqê yewna zî vîneno. Çunke edalet tena no nîyo ke însan vajo: Heqê mi çi yo? Yew persê bîn zî esto: Heqê yewna zî çi yo?
Edalet konseptêko kehan o. Qanûna ra ver zî esto. Mehkeme ra ver zî esto. Qadî ra ver zî esto. Çunke însan verê ke qanûn binuso, neheqî hîs kerd a. Wexto leteyê nanî mîyanê di geden de dabeş beno û yewî ra gird, yewî ra qicik lete keweno, gede zî eşkeno vajo: No heq nîyo. No hîs, bingehê edaletî yo.
Edalet bi heq û nêheqî yewbînan ra cîyakerdişî dest pê kena. Însano dadmend vengê wijdanê xo eşnaweno, nêheqî û zilmî nêkeno û kerdişê xo pîvanê heqî ser o awan keno. La heq her tim lez nêreseno cayê xo. Çunke çimê yê girewte yê!
Tayê rey zordar qewî yo. Bêheq vengdar o. Mazlûm bêveng o. Tîya vateyê verênan ê Zazakî yew fikirê kehanî vîrê ma ano: Heqê biza kiwele, biza qiloçin ra nêmanen o. Biza qiloçin hêzdar a. Qoçê aye estê. Biza kiwele bêqoç a. La vate vano hêz heq nîyo. Kes eşkeno ewro bi hêzê xo heqê yewna binpay bikero, la no nêyono manaya aye ya ke heq vindî bîyo. Heq paweno. Wext vîyareno. Û rojêk heq reyna a ya xo wazeno. No vateyo verên de zordarîya biza biqoçin û heqê biza bêqoçî bi bawerîya şarî ya heq û dadmendî ra têkilîdar ameyê şirovekerdene.
Problemê edaletî zaf rey problemê hêzî zî yo. Çunke însano bêhêz zaf rey neheqî nêkeno seba ke nêwazeno? Yan seba ke nêeşkeno? Perso giran no yo: Wexto hêz kewena destê ma, ma senî hereket kenê? Vateyê verênan ê Zazakî no ferq bi yew vateyo verênî de sade nîşan danê: Adil gino ard ra, bêadil anto ci kardî. Yew het de erd kewtiş esto. Hetê bînî de kardî antiş esto. Erd, xebat û qezencê pakî ano vîrî. Kardî, zor û gefî. Keso dadmend wazeno bi xebatî bigêro. Kesê bêdad wazeno bi hêzî bigêro. Ferq tena rayîrê qezencî nîyo. Ferq, karakterê însanî yo. Çunke keso dadmend menfîeta xo serê heqê yewna awan nêkeno. Bêdadî de se hêz beno amrazê menfîetî; vate nê ferqî bi erd kewtiş û kardî girewtiş o teşbîhî şirove kena.
Tayê nêheqî estê ke kes ênan êdî xo vîr ra nêkeno. Serrî vîyarenê. La dej û êş manenê. Çunke nêheqî tena yew kerdiş nîya. O eşkena zerrê merdimî de yew birîne ca verdo. Vateyê verênan no hîs bi yew metaforê xurt îfade kenê: Adirê însanî neheqî wedarîyo. Nêheqî sey adirî ya. Adir tena cayo ke keweno nêvêşneno. Germîya xo dormaleyî de zî vila kena. Nêheqî zî wina ya. Verê keso ke neheqî dîyo aciz keno. Dima malbate. Dima dostanî. Dima bawerî. Dima komel. No sebeb ra bêedaletî problemê tena di kesan nîyo. Eke komel de neheqî zêde biba, bawerî kêm bena. Eke bawerî kêm biba, însanî yewbînan ra dûrî kewenê. Eke merdim yewbînan ra dûrî kewê, aramî qels bena. Yew nêheqîya qicike tayê rey adirêko gird eşkena vêşno. Vateyo verên zî nê vateyî bi dej, êş, zilm û qelsbîyayîşê bawerîya komelî ra girêdana.
Edalet tena mîyanê kesan de dabeşkerdişê heqî nîya. Yew problemo bîn esto: Hêz kamî dest de ya? Vateyê verênan ê ma vanê: Bindest û serdest, nêbeno yewdest. No tena yew vateyo rojane nîyo. Zerrê ê de yew problemo giran ê felsefeya edaletî esto. Eke yew kes her tim serdest bo û yewna zî her tim bindest… Ma senî eşkenê yewdestî ra qise bikerê? Yewdestî tena no nîyo ke ma vajê: Pêro însanî eynî yê. Gereka heq û îmkan zî bêne dîyayîş. Cayo ke yew kes hêzê xo serê yewna de bêpîvan şuxulneno, dadmendî qels bena. No sebeb ra edalet hêzî zî persena: Ti hêzê xo senî şuxulnenê? Seba pawitişê heqî? Yan seba bindestkerdişê yewna? Vate de: Bindest û serdest, nêbeno yewdest bi heqparî, hemqîmetî û sînorkerdişê hêza bêpîvan ra têkilîdar ameyo analîzkerdene.
Wexto ke zilm beno, yew çî şikîyeno. Tayê rey heq. Tayê rey bawerî. Tayê rey dostanî. Tayê rey cuya yew kesî. Vateyê verênan nê şikîyayîşî bi çale/bîre îfade kenê: Çalê zûlmî, bi edalet/dadmendî bena de. Zilm zerê kesan de çalanê dejî akeno. Edalet nê çalan keno de/pire. No fikir zaf muhîm o. Çunke edalet tena keso zordar cezakerdiş nîyo. Edalet heman wextî de çiyo şikîyaye raştkerdişo zî. Heqê kesî ameyo girewtene? Peyser bide. Zerar ameyo kerdene? Heta ke mimkin o telafî bike. Bawerî şikîyaya? Reyna awan bike. No sebeb ra edalet tena vera xirabî vindertiş nîyo. Edalet xirabî dima ra zî kar keno. Zilm çalan/bîran akeno. Dadmendî nê çalan pir kena. Vate zî nê vateyî de dadmendî tena cezakerrdiş nê, raştkerdişê bêheqî û peyserdayîşê heqî hesab kena.
La dadmend bîyayîş her tim hêsan nîyo. Tayê rey heqê yew kesî ke ma tera hes kenê û heqê yew kesê bînî vera yewbînan vindeno. O wext çi bikera? Vateyê verênan ê Zazakî cewabê xo bi yew cumleya balkêş danê: Dadî bîya qadî, nêbena dadî. Dadî nêzdî ya. Heskerdiş a. Malbat a. La qadî gereka heqî bivîno. No vate ma ra vano ke dadmendî tayê rey însanî hestê xo ra dûrî nê, la xosere fikirnayîş ra mecbur kena. Eke heqê xizimê xo seba ke xizimê to yo, heqê yewna ra giranêr hesab kena… O êdî edalet nîyo. Edalet wexto tetbîq beno ke heq vera menfîeta ma vindeno. Însano dadmend pîvanî bi goreyê kesan nêvurîneno. Pîvan heq o. Vate de no bêhetbîyayîş, heqparêzî û wijdanî bi erjê dadmendî ra girêdano.
Edalet tena, heqê mi û heqê to nîya. Yew zî esto: Heqê ma. Yanî heqê şarî. Vateyo verênan vanê: Ha heqê şarî, ha jehrê marî. Çira jehrê marî? Çunke heqê şarî şenik nîno girewtene. Heqê yew kesî binpay bikera, yew kes zerar vîneno. La heqê şarî binpay bikera, zaf kes zerar vînenê. Awe… Erd… Mera… Rayîr… Hênî… Malo pîya… Pêro înî tena çiyî nîyê. Înî heme emanet ê şarî yê. Kesê dadmend zaneno ke çiyo pêroyî nêeşkeno tena seba menfîeta xo bişuxulno. Çunke heqê şarî heqê kesê ke ewro esto tena nîyo. Heqê yewna zî yo. No vateyî bi awe, erd, mera, rayîr û hênî sey heqê pîya yê komelî şirove kena û pawitişê înan bi berpirsiyarîya dadmendî ra girêdana.
Nika reyna ma agêrê verê terazî. Yew kefeyî de heqê ma. Kefeyo bîn de heqê yewna. Problem nîyo ke her di kefeyî eynî giranî de bê. Çunke cuya her tim eynî nîya. Problem no yo: Ma terazî bi destê xo şaş kenê yan na?
Wexto menfîeta ma esto bo, ma heqî vurînenê? Wexto dostê ma esto, ma pîvanî vurînenê? Wexto hêz destê ma de ya, ma bêhêzî vîrî ra kenê? Wexto heqê şarî vera hewesa ma yo, ma xo tena vînenê? Edalet belkî tam nê persan de vejîyeno meydan. Çunke dadmend bîyayîş wexto heq bi menfîeta ma pê yew o zaf hêsan o. Dadmendî wexto eşkera bena ke, heq vera menfîeta ma yo. Biza qiloçin bîyayîş hêsan o. Muhîm no yo ke heqê biza kiwele zî bivînê. Kardî dest de girewtiş hêsan o. Muhîm no yo ke yê erdî bi xebate bigêrê.
Serdest bîyayîş hêsan o. Muhîm no yo ke kesanê bindestî zî sey xo însan hesab bikera. Xizimî pawitiş hêsan o. Muhîm no yo ke wexto xizim nêheq bo, heqî bipawê. Û belkî edalet tena yew erj nîya. Yew terazi ya. La na terazi destê qadî de tena nîya. Destê her yewî ma de ya. Her roj. Her biryar de. Her têkilî de. Her wexto ke ma eşkenê heqê yewna binpay bikerê, la nêkenê… Terazi reyna raşt vindena.
Bi kilmvate; nê vateyê verênî hetê erje etîkî ya edaletî ra ameyê analîzkerdene, nîşan danê ke edalet, ciwîyayîşê merdimîye de raştî, zanayîş, tecrube, wîjdan û biweşîyê bîyayîşan de naskerdiş reyde pêwendîdar a. Nê sebebî ra, vateyê verênan edaletî sey yew erjê etîkî ke merdimî raştî naskerdiş, qebulkerdiş û aye nênimitiş raneno û pêşkêş kenê.
