Bahrî Çabuk
Mefhûmê durusteyî ferheng de manaya çekuya başî û raştîye reyde de yena vatene. Mefhûmê durusteyî zafane bi çekuya durustî bîyene reyde yeno nuştene. Durusteyî: vate, karakter, cuya de, her şert û mercî de hukmê raştî îfade kena. Yanî kes çi fikirîyeno, çi ra bawer biko, çi bizaneno, zerrîya xo de zî kerdişanê raştî ra nêabirneno. Erje durusteyî de hukmê raştîye hem seba têkilîya kesan hem zî seba têkilîya komelî yew cayo muhîm gêna. Erje durusteyî, erje rastîye reyde mîyanê yew têkilîye de ya. Zanayîşê erje durusteyî sey yew estîya krîterê hêzanê însanî yeno pênas kerdene.
Vateyo verênî yê cêrî de zî yeno îfadekerdene ke keso ke wijdanê xo goşdareno, yew keso zerrî pak o, kar û gureyê xo durusteyî ser o awan keno. Nimûne: Dirûst yew feqîr bi, dirî yew maldar mebe: Nê vateyo verênî de; durusteyî, feqîrî û maldarî vera yewbênan de dano û miyanê qîmeta exlaqî û dewlemendîya maddî de yew ferqeko manedar pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, merdimî ra vano ke yew feqîrê dirûst bibo, la yew maldarê ke dirûst nîyo, nêbo. Yanî feqîrî bi xo kêmasîyekî exlaqî nîya û maldarbîyayîş zî bi xo merdimî qîmetdar nêkeno. Qîmeta raşt a merdimî bi malê êy nê, bi xulq û kerdişê êy pîvîyena. Goreyê manaya mecazî, feqîr nêra kesê ke îmkanê maddî yê kêm ê temsil keno; maldar zî kesê ke mal û dewlemendîya êy zêde ya ano vîrî. La vate qîmeta nê her di kesan goreyê malê ênan tayîn nêkeno. Pîvanê sereke durusteyî ya. Benoke kes feqîr bibo, la sozê xo bipawo, kesî nêxapîno û malê yewna ra dest derg nêkero. Maldarbîyayîş eke bi bêdurusteyî û xapînayîşî reyde bibo, qîmeta exlaqî nêdano merdimî. Nê cîhetî ra, vate dewlemendîya xulqî serê dewlemendîya maddî ra berz dano. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya manedar esto. Têkilîyanê dewe, bazar, cîranî erje durusteyî de bawerî qîmetê girîng girewto. Kesê ke sozê xo pawito, emaneta yewna xirab nêkerdo û şertê tengî de zî rayîrê durusteyî ra dûr nêkewto, miyanê merdiman de bawerî qezenc kerdo. Nê şertan de mal û dewlemendî yenê vurnîyê, la nameyê kesê durust û bawerbar wextêko derg de pawitîyeno. Nê tecrubeyê komelî ra durusteyî sey qîmetekî bingehîn ê pêwendîyanê merdimî ameya dîyayene. Hetê erjê durusteyî ra, no vateyo verênî eşkera keno ke qîmeta merdimî bi qezencê maddî nêyeno pîvayene. Însano dirûst seba mal û menfîeta xo, kesî nêxapîneno, sozê xo nêşikneno û qezencî serê bêdurusteyî awan nêkeno. Eke şertê êy teng bibo zî, durusteyîya xo paweno. Nê manayî de durusteyî qîmetek a ke merdimî seba dewlemendî û menfîeta maddî zî dest nêdo. Mal benoke peyda bibo yan zî vindî bibo, la durusteyî bi bawerî û qîmeta kesayetî reyde girêdayî ya. Bi nê awayî, dirûst yew feqîr bi, dirî yew maldar mebe; bi kerdişê feqîrî û maldarî eşkera keno ke dewlemendîya maddî zî durusteyî qîmetdarter nîya. Feqîrê dirûst, bi bawerî û xulqê xo, maldarê bêdirûst qîmetdarter ameyo pêşkêşkerdene. Nê sebebî ra, durusteyî sey yew erjê etîkî bi sozpawitiş, bawerbarî, xapînayîş ra dûrbîyayîş û menfieta maddî vera xulqo raşt pawitiş reyde girêdayî yo.
No vateyo verênî dost, xapînayîş û bawerî miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno: Dost dostî nêxapîno, dişmen nêşkeno bixapîno. Bi goreyê manaya raşteraşte, dost dostê xo nêxapîneno, dişmen zî nêşkeno êy bixapîno. Dostî de bawerî est a û kes dostê xo ra xapînayîş nêpaweno. Dişmenî ra merdim hîna baldar o û xo paweno. Bi nê awayî, vate ferqê miyanê dostî û dişmenî bi bawerî û xapînayîşî ano ziwan. Goreyê manaya mecazî, no vate eşkera keno ke dostîya rast serê bawerî awan bena. Kesê ke dostê xo xapîneno, tena yew kerdişê xirab nêkeno; bingeyê dostî zî zede xirab keno. Dişmen ra merdim xirabî paweno û vera êy de baldar o, la dostî rê zerra xo akeno û pê bawer beno. Nê sebebî ra, xapînayîşê dostî zî xapînayîşê kesê bînî tesîrê hîna xorîn eşkeno ca biverdo. Vate bi nê manayî qîmeta bawerîya miyanê dostan eşkera keno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt esto. Têkilîyanê dostanî, cîranî û xiziman de bawerî bingeyê yewgirewtişî bîya. Merdim mal, raz, emanet yan karê xo dostê bawerbarî rê teslîm kerdo û zanayo ke êy nê bawerî zede nêkeno. Kesê ke dostê xo xapîneno, tena bawerîya yew kesî vindî nêkeno; miyanê komelî de name û bawerbarîya xo zî zede vindî keno. Nê cîhetî ra, dostî bi durusteyî û sozpawitişî reyde xurt bena. Hetê erjê durusteyî ra, no vateyo verênî xapînayîş ra dûrbîyayîş, bawerbarî û sozpawitiş cayo sereke de dano. Merdimê dirûst bawerîya ke dostê êy pê keno, seba menfîeta xo nêşuxulneno. Ey dostê xo nêxapîneno û şertê menfîetî de zî pêwendîya xo serê zurû hîleyan awan nêkeno. Durusteyî nêra tena raşt vatiş nîya; bawerîya yewna pawitiş û nê bawerî ra xirab îstîfade nêkerdiş zî ya. Bi nê awayî, dost dostî nêxapîno, dişmen nêşkeno bixapîno; eşkera keno ke dostîya raşt bê bawerî û durusteyî nêşena berdewam bika. Dostê raşt bawerîya dostê xo nêşikneno û êyî seba menfîeta xo nêxapîneno. Nê sebebî ra, durusteyî sey yew erjê etîkî bi bawerbarî, sozpawitiş, xapînayîş ra dûrbîyayîş û pawitişê qîmeta dostî reyde girêdayî ya.
No vateyo verênî emanet, bawerî û berpirsiyarî miyan de pêwendîyekî xorîn pêşkêş keno: Emanet heya qiyamet: No vateyo verên bi goreyê manaya raşteraşte, emanet heya qiyamet emanet o. Yanî çiyê ke yew kes yewna ra emanet keno, demê derbasbîyayîşî reyde nêbeno malê kesê ke emanet girewto. Êy emaneta ke destê êy de ya bipawo û waxto hewce bibo, bêkêmî bido wayirê êye. Bi nê îfadeyî, vate pawitişê emanetî sey berpirsiyarîyekî giran pêşkêş keno. Goreyê manaya mecazî, emanet tena mal, pere yan estîyê maddî nîya. Raz, soz, berpirsiyarî û bawerîya ke yew kes yewna ser o keno zî benoke emanet bêro hesibnayene. Heya qiyamet zî berdewamî û giranîya nê berpirsiyarî ano vîrî. Kesê ke emanet qebul keno, şertanê vurnayoxan de zî bawerîya ke pê ameya kerdene nêşikno. Nê cîhetî ra, vate emanetpawitişî sey nîşaneyê xulqê merdimî pêşkêş keno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt estê. Têkilîyanê malbatî, cîranî, dostanî û bazarî de emanet û bawerî qîmetê girîng girewto. Mal, heywan, pere, raz yan estîyê bînî kesê bawerbarî ra ameyo dayene û êy ameyo pawitene ke emaneta xo bipawo. Kesê ke emaneta yewna baş pawito, miyanê merdiman de bawerî qezenc kerdo; la emaneta ke xirab ameya şuxulnayene, eşkeno bawerîya miyanê kesan zede xirab bika. Nê sebebî ra, emanetpawitiş bingeyê têkilîyanê bawerbar de cayê girîng girewto. Hetê erjê durusteyî ra, no vateyo verênî durusteyî bi emanetpawitiş, bawerbarî, sozpawitiş û berpirsiyarî reyde girêdano. Merdimê dirûst çiyê ke yewna pê bawerî êy ra dayo, seba menfîeta xo nêşuxulneno û nê bawerî zede nêkeno. O kes zaneno ke emanet heqê yewna yo û pawitişê nê heqî berpirsiyarîya êy ya. Nê manayî de durusteyî tena raşt vatiş nîya; heqê ke destê merdimî de yo, bi bawerî pawitiş zî durusteyî ya. Bi nê awayî, emanet heya qiyamet; bi îfadeyêke kurt la kûr qîmeta emanetpawitişî ano ziwan. Vate eşkera keno ke bawerîya yewna nêşena seba menfeeta kesane bêro zedekerdene û emanet bi berpirsiyarî bêro pawitene. Nê sebebî ra, durusteyî sey yew erjê etîkî bi emanetpawitiş, bawerbarî, sozpawitiş û rêzgirewtışê heqê yewna reyde girêdayî ya.
Qewle camêrdan hîrê finî: No vateyo verênî qewl, camêrdî û sozpawitiş miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, qewlê camêrdan hîrê finî yo. Nêra qewl, sozê ke kes dano; camêrd zî kesê ke sozê xo qîmetdar vîneno û berpirsiyarîya vatişê xo gêno. Bi nê îfadeyî, vate bal dano serê qîmeta sozî û merdimî ano vîrî ke vatişê xo bêpîvan nêkero. Goreyê manaya mecazî, qewl tena vatişek nîyo; bawerî, berpirsiyarî û girêdayîbîyayîşê kesî zî xo de hewêneno. Kesê camêrd waxto soz dano, zaneno ke yewna serê nê sozî bawerî keno. Nê sebebî ra, êy sozê xo goreyê menfîeta rojane nêvurneno. Vatiş û kerdişê êy yewbênan temam kenê. Nê manayî de qewl beno pîvanê bawerbarî û kesayetîya merdimî. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt esto. Têkilîyanê dostanî, cîranî, bazarî û malbatî de sozê dayeyî qîmetê girîng girewto. Zaf kar û pêwendî tena bi belgeyî nê, bi qewl û bawerîya miyanê merdiman zî ameyê organîze kerdene/rêxistene. Kesê ke qewlê xo pawito, miyanê komelî de bawerbar ameyo naskerdene; kesê ke sozê xo tim şiknayo ise bawerîya merdiman vindî kerda. Nê cîhetî ra, qewlpawitiş bingeyê pêwendîyanê xurt bîyo. Hetê erjê durusteyî ra, no vateyo verênî durusteyî bi qewlpawitiş, bawerbarî û yewbîyayîşê vatiş û kerdişî reyde girêdano. Merdimê dirûst sozê ke nêşeno ca biyaro nêdano; la waxto qewl dano, heta şertanê xo dest bido, hewl dano êy qewl bipawo. Êy vatîşê xo seba xapînayîşê yewna nêşuxulneno. Nê cîhetî ra, sozpawitiş nîşaneyê eşkera yê durusteyîya kesî yo. Bi nê awayî, qewle camêrdan hîrê finî; qîmeta qewl û sozpawitişî ano ziwan. Vateyo verênî nîşan dano ke kesê camêrd û dirûst vatişê xo şenik nêvîneno û berpirsiyarîya sozê xo gêno. Nê sebebî ra, durusteyî sey yew erjê etîkî bi qewlpawitiş, bawerbarî, berpirsiyarî û hemahengîya miyanê vatiş û kerdişî reyde girêdayî ya.
Amenetî rê xiyanetey nêbena: No vateyo verênî amenet û xiyanet vera yewbênan de dano û qîmeta bawerî bi awayekî eşkera pêşkêş keno. Goreyê manaya raşteraşte, amenetî ra xiyanetey nêbena. Yanî amenetê ke yew kes bi bawerî dano destê yewna, benoke bêro pawitene û nê bawerî rê xirabî nêbo. Kesê ke amenet gêno, berpirsiyarîya pawitişê aye zî gêno. Bi nê îfadeyî, vate amenetpawitişî sey yew pîvanê xulqê rindî ano ziwan. Goreyê manaya mecazî, amenet tena mal, pere yan çiyê maddî nîyê; raz, soz, berpirsiyarî û bawerî zî benoke sey amenet bêro dîyayene. Xiyanet zî nê bawerî şiknayîş, amenetî seba menfîeta xo şuxulnayîş yan heqê wayirê aye zedekerdiş o. Kesê ke amenetî ra xiyanet keno, tena yew çiyo xirab nêkeno; bawerîya ke pê ameya kerdene zî zede kêm keno. Nê cîhetî ra, vate pawitişê bawerî sey berpirsiyarîyekî exlaqî pêşkêş keno. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt esto. Têkilîyanê malbatî, cîranî, dostanî û bazarî de merdiman mal, heywan, pere, raz û karê xo kesanê bawerbar ra emanet kerdo. Kesê ke amenet baş pawito û bêkêmî agêrayîyo, miyanê komelî de bawerî qezenc keno. Xiyanetê amenetî benoke tena pêwendîya di kesan nê, bawerîya komelî zî xirab bika. Nê sebebî ra, amenetpawitiş qîmetê girîng ê ciwîyayîşê pîya yo. Hetê erjê durusteyî ra, no vateyo verênî durusteyî bi amenetpawitiş, bawerbarî, berpirsiyarî û heqparêzî reyde girêdano. Merdimê durusteyî ameneta ke destê êy de ya, sey malê xo nêvîneno û seba qezencê xo nêşuxulneno. O zaneno ke nê amenetî de heqê yewna est o û pawitişê nê heqî berpirsiyarîya êy ya. No sebeb ra, durusteyî tena rast vatiş nîya; waxto kes çîn o zî bawerîya êy pawitiş û amenetî ra xiyanet nêkerdiş o. Bi nê awayî, amenetî rê xiyanetey nêbena; bi îfadeyêke sade û eşkera qîmeta amenetpawitişî ano ziwan. Xiyanet bawerî şiknena, la amenetpawitiş pêwendîyanê merdiman xurt keno û kesî bawerbar keno. Nê sebebî ra, durusteyî sey yew erjê etîkî bi amenetpawitiş, bawerbarî, berpirsiyarî û xiyanet ra dûrbîyayîş reyde girêdayî ya.
Analîzê nê vateyan nîşan dano ke durusteyî, ciwîyayîşê merdimîye de tena raşt vatiş reyde sînordar nîya. Durusteyî bi bawerbarî, qewlpawitiş, amenetpawitiş, berpirsiyarî, wîjdan û xapînayîş ra dûrbîyayîş reyde pêwendîya xurt kena. Nê cîhetî ra, durusteyî hem xulqê kesane hem zî bingeyê têkilîyanê komelî yo. Vateyê ke na nuşte de ameyê analîzkerdene, qîmeta merdimîye mal, dewlemendî yan meqamî ra zêde bi kerdişê êy pîvan kenê. Feqîr bîyayîş qîmeta kesî kêm nêkeno; heman awayî, maldar yan wayirê meqam bîyayîş zî kesî bi xo dirûst nêkeno. Qîmeta raşt a kesayetî waxto eşkera bena ke merdimîye şertê menfîetî de zî bawerî nêşikneno, amenetî rê xiyanet nêkeno, qewlê xo paweno û vatîşê xo bi kerdişê xo reyde yew keno. Nê vateyan de wîjdan zî sey yew bingeyê durusteyî vejîyeno. Însanê durusteyî tena vera yewna raşt nîyo; êy vera xo zî raşt o, kerdişê xo înkar nêkeno û berpirsiyarîya aye gêno. Bi no awayî, durusteyî zî zerrîya kesî ra destpêkena û dima têkilîyanê dostanî, cîranî, malbatî û komelî de xo nîşan dana. Bawerîya miyanê merdiman zî bi nê xulqî xurt bena. Bi pêroyî, analîzê nê vateyê verênan nîşan dano ke erjê durusteyî yew erjê bingehîn ê ciwîyayîşê komelî yo. Durusteyî însanî bawerbar keno, pêwendîyan paweno û miyanê kesan de bawerî ava keno. Nê sebebî ra, vateyê verênan durusteyî tena sey yew xulqê rind ê kesane nê, sey yew erjê etîkî ke bawerî û yewgirewtışê komelî paweno zî pêşkêş kenê.
