Bahrî Çabuk
Însan biwazo zî nêwazo zî tebîetî dir têkilî de yo. Tebîet bi serê xo eşkeno estîya xo dewam biker o. La însan bêtebîetî nêeşkno bi ciwîyo. Însan hewcadarî ya tebîetî yo. Têkilîya însanî û tebîetî zêdeyîn xerçkerdişê enerjî ser o yo. Enerjî çi nê bo, cuya vindeno. Werdiş ra bigêre hetanî elektrîgî çime tebîet o. Tebîet ravurîyayîşê enerjî yo. Gelo însan wayîrê/hikumdarê tebietî yo, yan leteyê ê yo? Şuxulnayişê dezgeyê ekonomî yê sermîyandarîye enerjî ser o yo. Bê enerjî cuya nêbeno. Çerxê endustrî zî enerjî zî ser o yo. Çerxê enerjî zî werdiş û serfkerdişê xoza ser o yo. No çerx zêdeyîn hîrê sey serrî yo dewam keno. Bi milyonan darî yena birnayena. Daristanî yenê veşnayene. Bi hezaran vilike yenê pelexnayene. Seba yew gramî zerdî yew ko ra jehr yeno vila kerdene. Yew çemî ser o awbendî yenê viraznayene û awa nê çemî qirêj/lîşin bena. Hewa qirêj bena. Heywanî hem cayê cuya xo, hem tewranê xo vindî kenê. Daristanî hêdî-hêdî kêm benê. Însan herekyeno şaristanan. Şaristanî sixlet biyê. Her ca awanî yê betonî virazyayê. Cayê heywanan îşxal biyo. Cayê nebatan kêm biyo. Raye awe ameyê girewtene. Ma zaf rey înan pêro sey tena problemê dorûverî vînenê. Eslê xo de no persgiranîya têkilîya însanî û tebîetî yo.
Gelo problem bi raştî tabiet de yo, yan fikirê ma yo ke derheqê tebietî de yo? Belkî verê ke çem qirêj/lîşin bo, têkilîya ma ya bi çemî ra qirêj bîya. Verê ke dare bêro birnayîş û veşnayîş, ma darî tena sey kêwele fikiryenê. Verê ke heywan cayê xo vindî bikero, ma xo sebebê nê vindî kerdişî nêvînenê. Nê sebeban ra problemê dorûver tena problemê awe, hewa, erd û daran nîyo. Problemê însanî yo. Însan xoza dir şer de yo û wazeno xoza ser o hikumdar bo. Û tam tîya de ekolojî bi felsefe ra pê yew yena: etîkê dorûverî, erj û tebietî sey konsemptê ko bingeyên dano û têkilîya ekolojî–însanî bi etîkê dorûverî/ekolojî ra pê yew tetkîq dano viraşatene.
Ekolojî çi vana, felsefe çi persena? Ekolojî ma ra têkilîya ganîyan bi yewbînanê ra nîşan dana. Ekolojî vana ke; yew dare tena dar enîya. Aye ra hewa, awe, erd, teyr, heywan û însanî pê yew ra têkilî yê ke bi aheng esto. Yew çem tena raya awa herekya ye nîyo; çem yew leteyê sîstemê cuya yo. Etîkê ekolojî nê têkilîyan bi ahengê ke tetkîq kena. Lîterator de etîkê ekolojî hîrê ewnîyayîşan ser o aver ameyo:
Yew: Ewnîyayîşo merkezîya însanî; bi goreyê nê ekolî însan mahluqato eşrefî yo û heme tebîet/xoza wasita yê rihetatîya însanî ya. Însan eşkeno seba weşî û asanî ya xo xoza ser o her çî biker o û xoza ser o tesîrdar bo. Însan eşkeno xoza ser o heme kerdişanê xo bi goreyê xo bikero. No fikrê însanê modernî yo. Dest pê kê fikr û cuya modern ra nata no ewnîyayîş derbasdar o. Ewro no ewnîyayiş xetemya yo û ameyo verê kêyberê ke. Mewzû na ya; dewam yan temam o! Eke dewam bo; ma do çira û kamî ra gerrekerdox bi? Xoza gerre qebul nêkena, rewşa xo dewam kena. Hewa germ bena. Bablîstokî zaf benê. Va vişk û hêz ra beno. Varan lez û zaf yeno war. Demserî vurîyenê. Awe herekyana û raya xo ra şina. Keyî, sikakî, taxî û şaristanî binê camurî de manenê.
Di: Ewnîyayîşo merkezîya gandarî ye; bi goreyê nê ekolî xoza de însan tena nê ciwîyeno. Xoza de însanî ra ciya ganî yê bînî zî estê û heqê cuya nê ganîyan zî qasê însanî est o. Bi goreyê nê ekolî xoza wasita yê însanî nîya. Însanî reyde gandarê bînî zî estê. Însan nêeşkeno xoza ser o heme kerdişanê xo bi goreyê xo biker o. Eke bikero se; persgiranîyê rojane do zêdeyîn zerardar beno.
Hîrê: Ewnîyayîşo Merkezîya ekosîstemî; Heman xoza seke rêzela yewbînî ra girêdaye yî ya. Heme gandar û heme estîyê xozayî yew helqaya rêzela yê. Wexto ke yew rêzela de yew kêmasî biye bo heme ekosîsteme eleqadar û tesîrdar beno. Eke na rêzela de însan xo sey leteyê tebîet bivîno persgiranî kêmî benê. Ez wazenê bi goreyê nê ewnîyayîşî yew xatiraya Pîra Ase pay kerî. Serran ra verê bî. Nizdîya çewres û panç serrî verê bi. Pîra Ase verê kokê gozere de vindertê bi û gozere ra hina vatêne:
Gozê gozê kok qiluzê,
Ti derga derga sey Kilopî berza,
Gozê to zaf qicîkê û xijik ê,
Gîlê to sey koyê Belekurê bi ters û berz ê,
Gilçîkê to sey muyanê bîza lexer ê,
Bêre anu meke dendika xo aza aker e,
Sey heranê wesarî me zire,
Xo bikerî poxe, ez do bi dê to sey û xoxe,
Ti bi de ma goza poxe… Pîra Ase tebîetî dir aştî bî û tebîet sey yew embazê ke diyêne. Derdê xo, weşîyê xo, zewt xo, hêrsê xo dare ra vatêne. Dare dir qal kerdene, galagale kerdêne. Yew vateyo verên yê Zazayan esto: Arîf ra tarîf lazim niyo. Vateyê Pîra Ase ser o ra çiyêk nêyeno vatene. La têkilîya Pîra Ase û xoza/gozere ser o yew fikrêko balkêş û weş nîşanê ma dano. Wextoke têkilîya xoza/tebîetî û însanî ser o yew qal yeno na vateya Pîra Ase mezgê mi de veng danê.
Tebîet de yew dezge/sîstem esto. No sîstem bi goreyê wextê xo şuxulyeno û bi şuxulê xo qîymetin o. Sîstemê xoza çira qîmetin o? Gelo tebiet tena seba însanî qîmetin o? Yan tebiet bê însanî zî wayîrê erj a? Însan merkezê tebietî yo? Yan tena yew leteyê ê yo? Etîkê ekolojî de nê munaqeşe bi, însan-merkezî, gandar-merkezî û dorûverî-merkezî nêzdîbîyayîşan ra tetkîq benê. Heman reyde munaqeşe yê John Muir, Aldo Leopold, Paul W. Taylor û Arne Naessî zî mihîmê; Leopold erjê etîkî gandarî û bêgandar pêro dorûver ra aver beno, Naess zî dorûverî însan ra qîmetino ke xoser vîneno. Tîya felsefe û ekolojî pê yew ra cîya nêmanenê: Ekolojî têkilîyî nîşan dana; felsefe manaya û erjê nê têkilîyan bi çar şaxê zanayîşanê felsefe ra bi persan, zanayîşo tabîî dana viraştene. Felsefe bi çar beşanê felsefî têkilîya însan-xoza/tebîetî nîşan dana.
1. Epîstemolojî: Ma têbietî senî zanenê?
Ma vindere û zanayîşanê xo biewnî: Heme çimeyê zanayîşanê ma tebîet ra yenê. Eke heme çimeyê zanayîşanê ma tebîet ra yê, derdê ma çiyo? Verê pêro problemê ekolojî yew problemê zanayîşî yo zî. Ma tebiet ser o çi zanenê? Nê zanayîşî kamca ra gênê? Zanist? Tecrube? Teknolojî? Zanayîşê şarî? Yan nê pêro ra? Mesela zanist vano germbîyayîşê dinya ekosîsteman ser o tesîr keno. La însan nê zanayîşî qebul keno? Eke zaneno û qebul keno se, çira cuya xo nêvurîneno? Tîya problem tena, çina ya zanayîş nîyo. Problem no yo: Ma bi zanayîşê xo çi kenê? Wext zî nîşan dano ke aqil û encamê zanistî ser o bawerî, însanî ra tebietî ser o hikumîyetkerdişî ra akerdo; waştişê tebietî zanayîşî û têkilîya ke însan bi tebietî ra awan kerda, tarîxê fikirî de cayêko muhîm gênê.
O wext epîstemolojî ma ra tena nêpersena: Ma tebietî çendêk zanenê? Yew persê hîna giran esto: Ma do seba çi tebietî bizane? Seba famkerdişî? Yan seba kontrolkerdişî? Seba pawitişî? Yan seba zafêr şuxulnayîşî? Belkî problemê ekolojî tam tîya dest pê keno: Ma zanayîşî bi hikmetî ra pê yew nêanê. Heme zanayîşê ma tebîet ra yenê û ma reyna bî nê zanayîşan agêrenê tebîetî ser û ê ser o hikumdarî kenê. Nakokîya herî girse na ya…
2. Ontolojî: Tebiet çî yo?
Ontolojî problemê estîye persena. Çi esto? Estî çi ya? Însan tebiet de çi yo? Problemê dorûverê ontolojîkî wexto ma nê persan persenê: Dar çi ya? Tena kereste ya? Çem çi yo? Tena çimeyê awe? Heywan çi yo? Tena werd, mal yan wasita o? Erd çi yo? Tena mulk? Eke ma pêro estîyan tena bi faydeyê înan ê însanî ra bipîvê, însan beno merkez û tebiet beno wasita . Nê fikirî de dare qîmetin a, eke ma ra faydeyê aye est bo. Çem qîmetin o, eke awe bido ma. Heywan qîmetin o, eke ma ra faydeyê êy est bo. La eke ekolojî ser o bo no fikir ra perso dijwar perseno: Eke yew dare qet fayde nêdo ma, o dar bêqîmet a? Eke yew heywan qet fayde nêdo însanî, heqê cuya êy çin o? Eke yew çem cayêko dûrî de yo û qet însan ê nêvîneno, qirêjkerdişê êy hîna raşt o? Eke cewab, erê yo, o wext tebiet qîmetê xo tena ma ra nêgêno. Xora qîmetê xo, bi xo esto. Tîya de felsefeya ekolojîye perspektîfî vurînena: Însan wayîrê tabiatî nîyo; leteyê tebietî yo. No vurîyayîşê ko ontolojîk o.
3. Estetîk: Tebiet tena rind o?
Ma yew daristan vînenê. Ma vanê: No diyayîşê na manzara çendêk rind o! Ma yew vilike ra heyran manenê. Ma viça-viça milçikan ra kefweş benê. Ma xuşa-xuşa awe ra mest benê. Yew çemê pakî vînenê. Ma fotoğrafê êy gênê. Yew koy ser o rojawanî temaşe kenê. Ma heyran manenê. La pers no yo: Tebiet tena seba rindîya xo qîmetin a? Eke ma tebietî tena sey manzara bivînê, hîna zî însan merkez de yo. Çunke daristan esto ke seba ke ez êy temaşe bikera. No sebeb ra estetîka dorverî tena rindîya tebietî nêpersena. Estetîk perseno: Rindîya tebietî bi erjê êy ra çi têkilî esta? Yew daristan ke ma êy nêvînenê zî rind o? Yew heywano ke kes nêvîneno zî qîmetin o? Yew çem tena wexto fotoğrafê êy rind vejîyeno qîmetin o? Fabrîka eşkena ekonomî ra fayde bido. La dûmanê aye asîmanî qirêj keno. Beton eşkeno bajarî gird bikero. a koyî, erdî û daran veşareno. Tîya de estetik tena problemê; rind û nêrind nîya. Problem cuya ma ya bi tebietî ra zî yo. Tebieto ke însan pêro rengê aye keno beton, tena dorûverî nêvurîneno. Çimê xo yê rindî zî vurîneno. Rindîya tebîetî, rindîya însanî ser o tesîr keno. Rindîya tebîetî fikranê însanî estetîze û xurt keno.
4. Etîk: Gelo ma tebietî ra berpirsiyar ê?
Peynî de ma resayê persê tewr girane: Ma tebietî ra berpirsiyar ê? Xebatê etîkî ekolojî eşkera vano ke însan hem xo ra hem dorûverê xo ra berpirsiyar o û problemê dorûverî zerrê berpirsiyarîya exlaqî ya însanî de yê. La problem tîya de nêqedîyeno. Ma kamî ra berpirsiyar ê? Tena însanan ra? Heywanan rê? Daran ra? Çeman ra? Neslanê ke hîna nêameyê dinya ra? Etîkê ekolojî tam nê persan ser o awan bena.
Fikrê ke vano tebiet gereka bêro pawitene, çunke cuya însanî ra lazim o. Fikrê ke sînorî hîna aver beno: gandarî tena seba faydeyê însanî nê, bi xo zî qîmetin ê. Fikro ke vano dorûver bitemamî yewo û hîna aver şono: Erd, awe, daristan, gandar û ekosîstem pê yew ra yew pêroyî virazeno. No sebeb ra etîkê ekolojî tena têkilîya însan- însanî nîya. Benoke têkilîya raştê: Însan- gandar-tebietî yo. Gelo, yew dare birnayîş tena yew dare birnayîş o? Ma bifikirê: Yew dare birrîyena. Epîstemolojî persena: Ma zanenê ekosîstem de çi rolê na dare esto? Ontolojî persena: Na dar tena wasita yo, yan bi xo wayîrê estî û qîmetî yo? Estetîk perseno: Bi vindîbîyayîşê na dare, rindî û ahengê cayî senî vurîyeno? Etîk perseno: Ma heqê birnayîşê na dare esto? Nika mesele hendî tena yew dare nîya. Yew kerdiş o. La no kerdişî de zanayîş, estî, rindî û erj pê yew ra girêdayî yê. No sebeb ra problemê ekolojî yê felsefî yo zî. Ma tebietî pawenê yan xo?
Ma zaf rey vanê: Gereka ma tebietî bipawê. La belkî no cumle de zî yew problem esto. Çunke ma xo sey yewna, tebietî sey yewna ciya vînenê. Seke ma tîya yê û tebiet oca yo. La ma çi yê? Awe zerrê bedenê ma de ya. Hewa ke ma anê zerrê xo zî teber ra, tebîet ra yena. Werdê ma erd ra vejîyeno. Bedenê ma bi nê pêro ra cuya xo dewam keno. O wexto ke ma çemî qirêj kenê, tena çemî qirêj nêkenê. Wexto ma hewa qirêj kenê, tena asîmanî xirab nêkenê. Wexto ma erdî ra jehrî vilaa kenê, tena erdî nêkişenê. Ma şertê cuya xo zî xerab kenê.
Belkî xoza/tebietî pawitiş vatiş zî kêm o. Çunke ma tebiet ra teber nîyê. Ma tebiet ra yew lete bi xo yê. Ma wayîrê yan meymanê ? Seserran ma xo wayîrê heme dinya hesab kerd o. Koyî kerd maden. Daristanî kerd kereste. Çemî kerd awbendî. Heywanî kerd mal. Erdî kerd milk. Û ma fikir kerd ke no pêro, averşîyayîş o. La nika tebiet persanê xo ma ra açarneno: Hewa qirêj a. Awe kêm bena. Ganî yî vindî benê. Ekosîstem qels beno.
Dest pê kê etîkê ekolojî de vurîyayîşê na têkilîyî nîşan dano ke: seserra vîst û yewin de problemê gird ê ekolojî însan mecbur kerdî ke têkilîya xo ya bi tebietî reyna bifikirîyo; na rewşî ra etîkê ekolojî sey yew cayê etîkê pratîkî vejîya yo meydan. Belkî nika perso raşt no nîyo: Tebiet çi dano ma ? Perso raşt no yo: Ma tebietî ra çi gênê û vera êy de çi berpirsiyarîya ma esto?
Epîstemolojî ma ra musnena ke, gerka ma zanayîşanê xo ra newe ra bipersene. Ontolojî ma ra musnena ke cayê xo zerrê estîye tebîetî ra bipersene. Estetîk ma ra musnena ke rindî tena malê çimanê ma nîya. Etîk ma ra musnena ke pêro çiyê ke ma eşkenê bikera, manaya êy nîya ke ma, gereka ê bikera. Û ekolojî ma ra yew heqîqetê sade nîşan dana û vano: Yew çî tena nêciwîyeno. Dare bi erdî ra. Erd bi awe ra. Awe bi hewa ra. Heywan bi daran ra. Însan bi ênan pêro ra. No sebeb ra belkî felsefeya ekolojî ra perso tewr bingeyên no yo: Ma wayîrê tebietî yê, yan leteyê êyê? Eke ma wayîrê tebîetî bi, ma eşkenê êyî sey malê xo bişuxulnê. La eke ma xo leteyê tebîetî nêvînayene; o wext xerabkerdişê tebietî, xerabkerdişê însanî yo zî.
