Resul Yıldırım
Kîtabê Ksenophon Anabasîs ra…
Kyros sefer virazeno serê birayê xo Qral Artakserksesî ke qralîyet, îdareya împaratorîya Axamenîyan destê ey ra bigêro. Kyros enê seferî de herbê Cunaxa/kunaksa de mireno û artêşa ey bê serok manena. Hellenê ke Kyrosî ro sey leşkerîya peretî kerdêne wazenê agêrî welatê xo. Labelê welatê xo ra zaf durî û yew cayo nenas de yî. Xo mîyan de mişawere kenê û Klearkhosî sey serleşker weçînenî ke Ksenophono ke enê seferî nuşto zî bi xo mîyanê artêşe de yo.
Helenî cerî ro welatê Babîlî ro ver bi bakurî verdewam kenê û resenê welatê Kardukhîayijan. Her çiqas Kardukhîa seba vîyartişî munasîb nêbo zî goreyê vatişanê rayberanê esîran ra xo mecbur vînenê ke bikewî welatê Kardukhîayijan.
Xo mecbur vînenê ke bikewî welatê Kardukhîayijan çunke êsîran vatbi ke serê welatê înan ro xo biresnayne Armenia o wext cayo ke ê wazenê şiyerî hîna beno asan û kîşta çepê înan de çemê Tîgresî/Dîjleyî estbi û zaf xorîbi ke ê nêeşkayne derbas bibê.
Hellenî kewtê mîyanê koyanê Kardukhîa û mîyanê gêlîyan û koyan ro, ge serê koyan ro ge mîyanê gêlîyan ro verdewam kerd. Ca ca resayêne tayê dewanê Kardukhîa ke dewijan cinî û qijê xo girewtêne xo resnayne serê koyan. Ne Hellenî eleqeyê înan kerdêne ne zî înan eleqeyê Hellenan kerdêne. Seke yew peymane viraştbî ke eleqeyê yewbînan nêkerî. Labelê Hellenan seba werdî tayê dewan de dest na serê erzaqê înan ke serê şanî tayê Kardukhîayijan eşt Hellenan ser o. Ksenophon wina nuseno: "Humara înan tayê zî bibo seba ke nişkavera êrîşê serê Hellenan kerdbi, bi kerran û tîran tayê kiştî tayê zî birîndarê giran kerdî. Eke hîna qelebalix kom bibayne xora zafê artêşe verba xetereyê qirkerdişî de mendêne."
Hellenî mîyanê koyanê Kardukhîa de averşiyêne. Kardukhîayijan derdorê înan de serê gir û koyan, neqeb û rayîran girewtbi. Helenan xo mîyan de qisey kerd û bi vatişanê êsîran gore yewna rayîrî ro şîyayîşî kerd aqilê xo. Labelê neqebê serê ê rayîrî zî reyna Kardukhîayijan girewtbi. Hellenan xo mîyan de plan viraşt û qaşo neqebî destê înan ra bigêrî serê şanî de seba êrîşî kewtê rayîr. Ksenophon wina nuseno: "... Tam a game barbaran dest bi lêrkerdişê zinarane yê qasê erebayanê barî biyî kerd. Belê, hîna gird û hîna qijî zî estbî û wexto ke lêrbîyêne ginayêne zinaran ro û çar teref ro vila bîyêne. Seba ey nizdîyê sereyê kaşî zî bîyayîş mumkun nêbi."
Hasilê kelam Hellenî û Kardukhîayijî gêlî û koyan, neqeb û giran de zaf reyî da pêro. Ge ê serkewtî ge Kardukhîayijî ke ca ca zî peymane viraştêne. Labelê sey yew koma leşkeranê Hellenan ke peynî de mendbî pêro ameyîkiştiş. Ksenophon bi saya êsîro rayber înan dir keweno têkilî ke cesedanê leşkeranê xo wazeno la Kardukhîayijan zî verba keyeyanê înan nêvêyşnayîşî de enê şertî qebul kerd. Hellenan zî soz da ke keyeyanê înan nêvêyşnenî.
Ksenophon derheqê Kardukhîayijan de wina nuseno: "Barbarî gama ke ameyne ware zî Hellenî ke vejîyayê serê koyî ro merezîyê pîlî viraştêne; enê, kîşta merdimî ro biremayne reyna zî qaso ke xo bixelesnî sivikî biyê, çunke serê înan de xeyja Kelasîng û Tîrkemane çîyêk çin yo. Tîrkêşî de zî gelek serkewte bîyê. Nizdîyê hîrê polî dergîye de tîrkemane û di polî ra zêdeyêr tîrê înan estbî. Gama ke tîr eştêne linga xo ya çepe kerdêne binê tîrkemane ke kîrîşe şidnayne û wina eştêne. Tîrê înan, mertal û zirxê sîneyî qul kerdêne vîyarnayne. Wexto ke enê tîrî bikewtêne destê Hellenan cayê destî tîr de viraştêne û sey rime bikarardêne."
Hellenî peynî de xo resnenê yew deşte ke ena deşt kîşta Çemê Kentrîtesî/Botanî de ya. Heta ke koyanê Kardukhîa xelesnenî û resenî tîya hewt roje vîyareno. Ksenophon derheqê enê çend rojan de wina nuseno: " Seba ey wexto ke tîya de ca dayêne xo kêyfê înan ca de bi; werdê înan estbi, hem zî hende zehmetîyê ke kaş kerdbî pêro peynî de mendbî. Wexto ke koyanê Kardukhîa ra vîyartêne hewt roje pêsero pêsero dabi pêro û enê hewt rojî de hende dej kaş kerdbî ke, ezîyeto ke Qral û Tîssaphernesî dabi bi înan kaşkerdişî verê enê de çîyêk zî nêbi."
Feqet roja bîne şefeqêk kîşta bîne yê Çemê kentrîtesî/Botanî de leşkerê ke rêz bîyê estbî ke enê leşkerê Orontas û Artukhasî bîyê. Înan seba ke Hellenî çemî nêvîyarnî vinderteyîbî. Orontas Satrabê Armenia bi û Çemê kentrîtesî/Botanî beyntarê Armenia û Kardukhîa de sînor bi. Artukhas zî serleşkerêkê Qral Artakserksesî bi. Hellenan ferq kerd ke hetê koyan de zî Kardukhîayijî kom bîyê û seba herbî amadeyî. Yanî Hellenî beyntarê di artêşan de mendbî û eno zaf moralê înan xerepnabi. Mîyanê artêşa Orontas û Artukhasî de leşkerê peretîyî estbî û enê leşkerî Armenia, Mardîa, Khaldaîa ra bî. (((Armenia de Kurdî sey Mard û welatê înan zî sey Mardastan ameynenamekerdiş ke wina kî ra namekerdiş heta seserra 19.ne dewam kerdo)))
Her di kîştê Çemê kentrîtesî/Botanî de dewî çin ê bî çunke Beyntarê Armenia û Kardukhîa de herbî bîyêne û seba ke wextê herbî de enê dewî zirar nêvînê dewî awan nêbîyî.
Roja bîne Hellenî yew plan virazenî û cayo ke çend heb Helenan dî ke yew kal û di keyneyî çemî ra vêrenî û awe uca de vila şina û xorî nîya ro vîyartî. Yew kîşt ra Kardukhîayijî yew kîşt de zî leşkerê Orontas û Artukhasî dir gengeşeyêk virazîya. Labelê bi çi kul û halî, peynîyê peyînan de Hellenî hem Kardukhîayijan ra hem zî leşkeranê Orontas û Artukhasî ra xelesîyenî ke êdî mîyanê Armenia de ver bi bakurî verdewam kenê.
Hellenî gelek rayîr şinê û serê rayîrê înan de qewmê ke estbî dir ca ca danê pêro labelê seba ke amancê înan açarîyayîşê keyeyê xo bi her tim rayîrê xo rê dewam kerdêne. Peynî de şinê resenê behrê Euksenos/Behro Reş/qeredenîzî. Şaranê kîşta behrê Euksenosî/Behrê Reşî dir ca ca peymanan virazenê ca ca zî danê pêro la yew ca de gama ke Ksenophon xîtabê temsîlkarê Sînope/Sînop keno wina vano: “Ma, Kardukhîayijî, Taokhîayijî, Khaldaîayijî ke her çiqas tebaayê qralî nêbî û reyna zî hende çimê însanî tersnayne zî xo rê kerdî neyar seba mecburîyetê vînayîşê erzaqî.”
Hasilê kelam sefer seba Hellenan zaf zehmet û zor vîyart û înan bi hezaran leşkerê xo zî yan herb de yan nêweşî û serdî ver o vîndî kerdî. Sefer şîyayîş û ameyîş pêser o qasê 5 hezar kîlometreyî tepişt. Ksenophon sefer ra pey kîtabê xo yo namdar Anabasîsî nuşt û derheqê sefer û şaranê ke raştê înan ameyî de agahîyî dayî ke ma zî derheqê kurdan û welatê înan de resenê malumatanê biqîymetan.
Peynîyê kîtabî de zî wina nuseno: “walîyê Welatê Qralî yo ke ma peynî de verada zî enêbî: Artîmas-Lydîa, Artakamas-Phrygîa, Mîthradates-Lykaonîa û Kappadokîa, Syennesîs-Kîlîkîa, Dernes-Phoînîke û Arabîa, Belesus-Syrîa û Assyrîa, Rhoparas-Babylonîa, Arkabas-Medîa, Tîrîbazos-Phasîa û Hesperîtes. Kardukhîa, Khalybîa, Khaldaîa, Kolkhîs, Mossynoîkos, Koîtos, Tîbarenos zî Xoser û Azad bî yê.
04.11.2026
