Felsefe û Folklor

Bahrî Çabuk

Şar cuya û fikrê xo kamca de û senî paweno? Eke tarîxa fikrê şarî, hişa û cuya şarî bi felsefe yew analîz lazim bo; ma eşkenê wina raye ke bişuxulne: Yew kalik torinê xo ra sanike vano. Yew daye gedeyê xo ra lezvate vana. Yew kes wexto bêheqîye vîneno, heqîya xo bi vateyê verênan ano ziwan. Yew pîre diayan kena. Yew cinî gedan ra zewtan qîrena. Yew veyve bi kayan, deyîran, rîtuel û merasîman yeno kerdene. Yew merdiş ra tazîye yena viraştene. Yew şar şahî ya xo, eşqê xo, dejê xo û omîdê xo bi deyîran îfade keno. Ma ênan pêro ra vanê folklor û heman cuya şarî yo madî û menawî yeno îfade kerdene.

La felsefe persena: Nê pêro tena sanikî, bawerîyî, diayî, veyveyî, taîzyeyî, zewtî, şahî, kilam û vateyê verênan ê çimeyê folklorî yê? Yan zerrê înan de yew şeklê fikirkerdişê felsefî zî esto? Yew şar ke hezar serran cuya kerdo, êş vînayo, eşq kerdo, şer vînayo, bêheqîye tecrube kerda û merdişî ser o fikir kerdo, eşkeno bêfikirê felsefî bimano? Gereka ez vaja nê!

Çunku bi goreyê mi kamcin ca de înasan ciwîyeya yo û kulturê yê esto; yewca de fikirêko xosere yanî felsefe zî est o. Felsefe bi ewnîyayîşêko hemparî ra di şaxanê bingehîyan ra ciya beno: Felsefe yo qedîm û felsefe yo sîstematîk. Na nuşte qestê ma felsefa qedîm o. Çunke felsefe tena kitabê fîlozofan de nîya. Tayê rey yew sanike de ya. Tayê rey yew kilam de ya. Tayê rey yew vateya kalikan de ya. Taye rey yew zewtê cînîyan de ya. Taye rey yew dia de yo. Taye rey rîtuel û merasimanê şarî yê rojane de ya.

Felsefe wexto ke konseptan de nusîyena, beno tarîxa fikrî; wexto cuya şarî de manena, eşkena biba folklor. La nê di çimeyê zanayîşan mîyan de ferq zî esto: folklor tecrube û bawerîyan xo de top keno û paweno, felsefe înan ra persan kena, delîlan cigêrena û rexne kena.

Verê ra felsefe kitaban nêbî, hişa şarî est bî. Verê ke însanî fikrê xo kitabî de binuso, o fikirê xo bi ziwanê xo pawitêne. Komelê Zazayan hinawo. Kalikan sanikî vatêne. Dayikan kilamî vatêne. Şarî destanî viraznayêne. Bi mîtosî dinya şirove kerdêne. Rîtuelî têkilîya însanî bi tebiet, merdiş û bawerîyan ra nîşan dayêne. Nê pêro de yew waştişê bingeyên estbî: Ewela xo, dima dinya famkerdiş est bi. Ewela xo û dima zî dinya famkerdiş felsefe bixo ya.

Însanî pers kerdêne: Ma kam ê? Ça ra ameyê û şonê kamcain ca? Dinya senî virazîya? Merdiş çira esto? Başî û xerabî kamca ra yenê? Zelzele çira bena? Roj çira vejîyeno? Nê persî verê ke felsefî bibê, zerrê mîtos û sanikan de cewabê xo gêrayêne. Homeros û Hesiodosî na dinya bi Homayî, qeder û hêzanê mîtolojîk şirove kerd. Dima fîlozofê verênî, sey Thales û Anaksimandrosî, hewl da ke dinyayî bi sebebanê tabiî fam bikerê. No vurîyayîş tarîxê felsefeyî de zaf muhîm o. La no nêyeno manaya aye ke folklor qedîya û felsefe dest pê kerd a. Çunke mîtos û felsefe, her çendin metodê înan cîya bo zî, zaf rey heman persan ser o vindertêne. Mîtos sanikan ra cewab dayêne; felsefe delîlî ra cewab cigêrayêne û bi erje aqilî rexne kerdêne.

Sokrates felsefeyî tena dibistanan û zanîngehan de nêkerd. Ê bazaran de, meydanan de û însanî mîyan de felsefe kerdêne. Û persanayêne: Edalet çi ya? Cesaret çi ya? Başî çi ya? Fezîlet çi ya? Nê konseptî tena fîlozofan ra nêbî. Şarî zî bi nê vateyî bi kar ardêne. La Sokrates yew çiyo newe kerd. Ê vateyê însanan vateyo peynî qebul nêkerdêne, reyna pers kerdêne. Eke yew kes vatêne: Edalet no yo. Sokratesî nê cewabî ser o pers kerdêne: Ti çira wina fikir kenê? Tîya folklor û felsefe mîyan de ferqo bingeyên vejîyeno. Folklor eşkeno yew fikrî nesl bi nesl bişawno. Felsefe nê fikirî reyna tetkîq kena.

Folklor vano: Verênan wina vato.

Felsefe persena: Verênan çira wina vato? No sebeb ra felsefe, folklorî red nêkena. Aye bi persan reyna awan keno.

Misal: Epîstemolojî zanayîşî tetkîq kena. Zanayîş çi yo? Ma senî zanenê? Çimeyê zanayîşî çi yê? Ma çi wext eşkenê vajê: Ez zanena.

Yew kalik ke heştay serrî cuya kerdo, belkî qet kitabê felsefî nêwendo. La o eşkeno cuya însanan ser o zaf çî vajêro. O zaneno ke bêheqîye merdimî senî aciz kena. Zaneno ke dostanîye senî yena ceribnayîş. Zaneno ke zure senî bawerîye xirab kena. Zaneno ke wext însanî senî vurîneno. Nê zanayîşî zaf rey bi tecrubeyê cuya ra peyda benê. Folklor nê tecrubeyan bi vateyê verênan, sanikan, deyîran û kilamanê şarî paweno.

La tîya problemêko epîstemolojîk esto: Her vateyo ke verênan vato, raşt o? Nê. Çunke tecrube qîmetin a, la tecrube zî eşkena şaşe bo. Yew vateyo verîn eşkeno xo de hikmetêko xorin îfade bikero. Yew vateyê bîn eşkeno yew bawerîya şaş bi pawo. No sebeb ra felsefe folklorî tena qebul nêkena. A ye ra persan zî kena. Delîlanê fikrê gêrena. Û hewl dana ke zanayîşî bawerîya bêbingeh ra cîya bikera. Folklor hişa zanayîşê şarî ya; epîstemolojî raştbîyayîşê nê zanayîşî pers kena.

Ontolojî estîye tetkîq kena. Dinya çi ya? Însan çi yo? Rih çi yo? Merd çi yo? Tebiet çi yo? Nê persî tena fîlozofan nêpersayî. Şarî zî nê persan ser o fikir kerdo. Şarî dinyaya dîyar û nêdîyar mîyan de têkilî viraznayî. Vateyê şarî de însan tayê rey qederê xo ra remano. Tayê rey merdiş ra terseno. Tayê rey bi hêzanê nêdîyaran ra rî bi rî maneno. Nê pêro yew şeklê estîye famkerdişî nîşan danê.

Mesela yew sanike de însan eşkeno merdişî ra biremo, la peynî de merd reyna êy peyda keno. Na sanike tena seba gedeyan nîya. Zerrê aye de yew problemê ontolojîk esto: Însan eşkeno sînorê estîya xo derbas bikero? Yan merdiş leteyê cuya însanî yo? Folklor nê persan bi bawerîyan, bi vateyan û bi sembolan îfade keno. Felsefe heman persan bi konseptan munaqeşe kena. O wext yew sanika şarî eşkena yew problemê ontolojîkî zerrê xo de bipawo.

Etîk başî, xirabî, raştî, edalet, azadî û berpirsiyarîye ser o fikir kena. Folklor zî nê erjan zerrê xo de paweno. Yew şar çi baş hesab keno? Çi xerab hesab keno? Kamî ra dadmend vano? Kamî ra zurîker vano? Dostanîye senî pênase keno? Însano aqilmend kam o? Nê persan ra cewabê şarî zaf rey fokllor de yenê vatiş û dîyayîş.

Vateyê verînan tena cumleyê ke kilme nîyo. Înî eşkenê bibê yew metnê etîkî. Yew vate raştîye teşwîq keno. Yewna dostanîye. Yewna aqilmendîye. Yewna edaletî. Yewna berpirsiyarîye. La tîya yew ferqo muhîm esto. Folklor ma ra nîşan dano ke yew şar çi sey erjan qebul keno. Etîk persena ke gereka nê erjî çira bêrê qebulkerdiş. Mesela yew adet serran dewam kerd bo zî, no bi xo manaya aye nêdano ke o adet dadmend o. Eke yew adet azadîya merdimî sînordar keno, felsefe eşkena aye rexne bikera. Eke yew vate bêheqîye normal hesab keno, felsefe eşkena vera aye de vindera. No sebeb ra folklor û etîk mîyan de têkilî tena qebulkerdiş nîya. Yew têkilîya rexneyî ya zî.

Yew daye kilam vana. Vengê aye zerrê kêyî de vila beno. Gede belkî manaya çekuyan pêro nêzano. La vengî nas keno. Hîsî nas keno. Eşqî nas keno. Estetîk rindî û hunerî tetkîq keno. Folklor de estetîk tena rindîya vateyan nîya. Veng esto. Aheng esto. Rîtîm esto. Sembol esto. Metafor esto. Û tecrubeyê şarî esto.

Yew kilame eşkena dejê merdişî îfade bikero. Yew kilama eşqî eşkeno waştiş û dûrîye nîşan bido. Yew destan eşkeno cesaret û qehremanîye bîyaro meydan. Tîya felsefe persena: Çira dej eşkena biba huner? Çira yew kilamo ke merdişî ser o yo, ma ra rind aseno? Çira yew sanike ke serran verê ameyo vatiş, hîna zî ma ser o tesîr keno? Çunke huner tena çiyo rind nîyo. Huner eşkeno tecrubeyê şarî bi şeklêko manayin îfade bikero. Folklor nê manayî bi veng, ziwan û hereketî nesl bi nesl şaweno. Estetîk folklorî sey huner waneno; felsefe zî manaya nê hunerî pers kena.

Heme komelan de problemê hêzî esto. Hikimdar esto. Qanun esto. Adet esto. Bêheqîye esto. Vera bêheqîye de vindertiş zî esto. Folklor nê têkilîyan zerrê xo de paweno. Yew destan eşkeno qehremanêko şarî bîyaro meydan. Yew sanike eşkena hikimdarêko zalimî rexne bikero. Yew vate eşkeno hêza pereyî yan hêza dewletî ser o fikir bido.

Tîya felsefeya siyasî persena: Hêz çi yo? Edalet çi yo? Hikimdarîya raşte senî awan bena? Şar çira hikimdarî qebul keno? La folklor her wext azadî û edaletî teşwîq nêkeno. Tayê rey hêza ke esta, aye normal hesab keno. Tayê rey zî vera hêzî veng dano. Nê sebeban ra folklor eşkeno hem amrazê pawitişê nîzamî bo hem zî amrazê rexnekerdişê nîzamî. Felsefe nê di rolan reyna tetkîq kena. Çunke her adet dadmend nîyo. Her qanun raşt nîyo. Û her vateyo ke şar qebul keno, heqîqet nîyo. No ca de ziwan zaf muhîm o.

Ziwanê şarî: Gelo felsefe bêziwan mimkan a? Yew şar fikirê xo bi çi vajeno û paweno? Bi ziwanî. Vate ziwan de yo. Kilam ziwan de yo. Sanike ziwan de ya. Vîrardiş ziwan de yo. Nê sebeban ra folklor û ziwan yewbînan ra zaf nêzdî yê. La ziwan tena amrazê îfadekerdişî nîyo. Ziwan şeklê fikirkerdişî ser o zî tesîr keno. Yew şar yew çî senî name keno? Eşqî senî îfade keno? Merdişî ra çi vano? Dostanîye senî pênase keno? Nê pêro de şeklê dîyayîşê êy de esto. Tîya felsefeya ziwanî persena: Vate tena manayî îfade kenê, yan manayî zî viraznenê?

Yew vateyê verênan yê Zazakî wexto bi ziwanê bînî bêro vatiş, belkî manaya bingeyên aye bimana beno. La ahengê ê? Rengê ê? Hîsê ê? Têkilîya êya bi cuya şarî ra? Belkî nê pêro bi temamî nêşawîyenê. No sebeb ra folklora Zazakî tena sey materyalê çandî nêeşkeno bêro dîyayîş. O hişa ziwanî û fikirî ya zî şarî yo zî.

Zazakî de vateyê verênî estê. Kilamî estê. Deyîrî estê. Sanikê şarî estê. Bawerî û adetî şarî estê. Nê pêro zerrê xo de tecrubeyê cuya şarî pawenê.

Mesela yew vateyo verên vano: Raştî pere nêkena. No vate tena raştîye ser o yew şîret nîyo. Zerrê êye de yew problemê etîkî esto: Raştî çira qîmetin a, eke her dem fayde nêdana? Yan yew vate vano: Kes zanayê xo ra şaşe nêbeno. No vate zanayîş û şaşîye mîyan de têkilîya însanîî ser o fikir dano.

La epîstemolojî persena: Însan eşkeno zanayîşê xo de zî şaş bo? Yan yew vateyo verên vano: Bilbil eşto qefese zerrîne, vato ax welatê mi! Tîya problemê azadîye esto. Qefes zerrîn o. Rehetî esta. La azadî çin a.

Felsefe persena: Azadî çira rihetîya madîyetî ra qîmetidar a? Nê vateyî nîşan danê ke vate tena yew cumle nîyo. Eşkeno bibo destpêkê yew munaqeşeya felsefî. La no zî muhîm o: Vateyo verên bi xo her wext yew teorîya felsefî nîyo. O eşkeno yew fikirî bîyaro meydan. Felsefe gereka nê fikirî şirove bikera, pers bikera û delîlan ra tetkîq bikera. Folklor persan paweno; felsefe nê persan reyna zindî û rojane kena.

Verê de kalikan sanikî vatêne. Nika telefonî sanikan vanê. Verê de kilamî kêyan de ameyêne goşdarîkerdiş. Nika ekranan de goşdarî beno. Verê de vateyê verênî bi ziwanî ameyêne şawitene. Nika bi mesaj û wêneyan de vila benê. Amraz vurîyayo.

La pers no yo: Folklor zî vurîyayo? Erê. Çunke folklor tena çiyo ke verê de maneno nîyo. O bi cuya şarî ra vurîyeno. La tîya yew tehlûke esta. Eke sanik tena bêro qeydkerdene, la êdî kes aye nêvajo, sanike eşkena zindî bimana? Eke kilam tena arşîv de bo, la gedeyî aye nêmusê, o kilam cuya xo dewam keno? Eke vateyo verên tena kitabî de bo, la cuya rojane de êdî nêro şuxulnayîş, o vate çendêk zindî yo?

No sebeban ra folklorî pawitiş tena komkerdiş nîyo. Folklorî pawitiş, aye cuya rojane de zindî kerdiş o zî. Teknolojî eşkena nê karî ra amraz bo. La teknîk bi xo hişa zindî nêvirazeno. Însan gereka aye bi ziwanê xo, bi vengê xo û bi tecrubeyê xo dewam bikero.

Tîya ma resenê yew problemê bingeyênî. Ma folklorî senî fam kenê? Sey çiyo ke gereka bêro pawitene? Yan sey çiyo ke gereka bêro fikirkerdiş? Belkî wirdî zî lazim ê. Çunke folklor hişa şarî ya. La hişe her wext heqîqet nîya. Tayê vîrameyîşî raşt ê. Tayê şaşe ê. Tayê erjî dadmend ê. Tayê erjî gereka reyna bêrê perskerdiş. No sebeb ra felsefe folklorî tena pîroz nêkena. Aye reyna wanena. Rexne kena. Manaya aye cigêrena. Û persena: No vate ewro ma ra çi vano? No adet çira dewam keno? Na sanike kamcin erjî paweno? Na kilamê cuya însanî ser o çi heqîqetî nîşan dana? Folklor bê nê persan eşkeno tena bibo yadigarê verênan. La wexto felsefe te ra têkilî virazena, o yadigar beno meydanê fikirkerdişî.

Yew kalik sanik vano. Yew daye kilam vana. Yew babî vateyo verênan ano ziwan. Nê pêron de yew hişe esta. La na hişe tena tarîx nîya. Zerrê aye de zanayîş esto. Estî ser o fikir esto. Erjê etîkî estê. Rindî esta. Edalet û azadî ser o munaqeşeyî estê.

Epîstemolojî persena: Nê zanayîşî çendêk raşt ê?

Ontolojî persena: Nê sanikan de însan û dinya senî yenê famkerdiş?

Etîk persena: Nê vateyan de kamcin erjî yenê pawitene?

Estetîk persena: Nê kilaman de rindî senî virazîyena?

Felsefeya siyasî persena: Nê destanan de hêz û edalet senî ameyê nîşandayîş?

Felsefeya ziwanî persena: Nê vateyan de manaya cuya şarî senî pawîyena?

O wext folklor û felsefe yewbînan ra dûrî nîyê. La heman çî zî nîyê. Folklor tecrubeyê şarî kom keno. Felsefe nê tecrubeyî rojane kena. Folklor hişa şarî paweno. Felsefe manaya na hişe cigêrena.

Folklor vano: Verênan wina vato.

Felsefe persena: Çira wina vato? Û belkî têkilîya nê wirdînan tam nê di cumleyan mîyan de ya. Çunke yew şar eşkeno bê kitabê felsefî bibo. La bêfikir, bêerj, bêzanayîş û bêpersan cuya xo dewam nêkeno. Nê sebebna ra ma gereka folklorê xo tena sey yadigarê verênan nêvînê. Aye sey yew çimeyê fikirê rojane zî bivînê. La nê çimeyan bêperskerdişanê felsefî qebul mekerê. Çunke folklor hişa şarî ya. Felsefe vicdanê perskerdişê nê hişî yo. Û yew şar wexto hişa xo bi aqilê rexneyî ra pê yew ano, o şar tena tarîxê xo nêpaweno; ameyoxê xo zî virazeno.