Mehmet Ay

Psîkolojî, sey yew îlmo ke zihn û hereketanê merdimî cigêreno, yew îlmo zaf xorîn û hîrayî ra yeno. Verê cû, nameyê psîkolojîyî çin bi, nêzanîyayêne û nê meseleyî zereyê felsefe de ameyêne nîşandayene. Dewrê antîkî de felsefekaranê sey Platon û Arîstotelesî, persanê sey “Ruh çi yo?”, “Zihn û beden senî gureyenê?” û “Merdim senî fehm keno?” ser o zaf nimûneyî û teorîyî nuştî. A rî ra, rîşê psîkolojîyî yê verênî resenê felsefeya Yunanê Antîkî.

Gama tewr muhîme û moderne ya ke psîkolojî felsefe ra cîya kerd, serra 1879î de bîye. Na serre de zanyarê almanî Wilhelm Wundtî, sûka Leipzigî de laboratuwarê psîkolojîyî yo verên akerd. Wundtî, bi nê gureyê xo, psîkolojî sey yew îlmo cîya (ferqîn) û tewr mustaqîl (xoser) qebul kerd. Ey bi metodê “întrospeksîyonî” (cigêrayîşê zereyî) waşt ke zereyê zihnê merdimî û hîsanê ey bi yew rayîro zanistî bimusno û bipeymo.

Dima, destpêkê seserra 20. de, ekolê psîkolojîyî zaf bîyî hîrayî û nêzdîbîyayîşê neweyî ameyî meydan. Sigmund Freudî bi teorîya xo ya “Psîkoanalîzî” va ke hereketê merdimî binhişmendîye de virazîyenê. Wexto ke Freudî behsê dinyaya zereyî û trawmayan kerdêne, heto bîn ra zanyaranê sey John B. Watson û B.F. Skinnerî ekolê “Behavîorîzmî” (Hereketşinasîye) akerd. Înan va ke îlim tena eşkeno (şêno) hereketanê ke asenê û peymîyenê cigêro.

Nîmeyê diyînî yê seserra 20. de zî, psîkolojîyî di fikrê neweyî zî dîyî. Ekolê Humanîzmî (Merdimşinasîye) yo ke zanyaranê sey Carl Rogers û Abraham Maslowî serkêşîya ey kerdêne, va ke merdim hol (rind) û xoser o, her merdim wazeno qabîlîyetê xo biresno ci. Dima zî, “Psîkolojîyo Kognîtîf” (Zanayîşî) ame meydan û va ke zihnê merdimî sey yew komputure yo; fehmkerdiş, vîr (hafiza) û fikrîyayîşê merdimî ser o gureya.

Hetê tarîxî ra ma eşkenê wina rêz bikerê:

  • Wilhelm Wundt (1832–1920): Îlmê psîkolojîyî de sey “pîyê psîkolojîyî” (psikolojinin babası) yeno şinasnayene. Serra 1879î de laboratuwarê psîkolojîyî yo verên viraşt û psîkolojî felsefe ra cîya kerd. Ey zihnê merdimî bi metodanê laboratuwarî cigêrayêne.

  • Sigmund Freud (1856–1939): Awankerdoxê ekolê Psîkoanalîzî yo. Freudî va ke hereket û hîsê merdimî tewr zaf binhişmendî (bilinçaltı) û trawmayanê domanîye (çocukluk) de virazîyenê.

  • John B. Watson (1878–1958) & B.F. Skinner (1904–1990): Nê di zanyarî serkêşê ekolê Behavîorîzmî (Davranışçılık) bîyî. Înan va ke îlmê psîkolojîyî tena eşkeno (şêno) hereketanê ke bi çiman asenê (gözlenebilir) û peymîyenê (ölçülebilir) cigêro. Skinner bi gureyê xo yo serê heywanan (Qutîya Skinnerî) zaf namdar bi.

  • Carl Rogers (1902–1987) & Abraham Maslow (1908–1970): Awankerdoxê psîkolojîyê Humanîzmî (İnsancıl Yaklaşım) bîyî. Maslowî bi teorîya xo ya “Hîyerarşîya Hewcedarîyan / Îhtîyacan” (İhtiyaçlar Hiyerarşisi) musna ke merdim seba averşîyayîşê xo gureyeno. Rogersî zî va ke her merdim binê qebulkerdişo bêşertî de eşkeno (şêno) xo hol bikero.

Ewro psîkolojî, hem nê ekolanê verênan ra fayde gêno hem zî bi ardimê teknolojîya newîye û norobîyolojîye aver şono. Psîkolojîyo ewroyên zî hem hereketanê merdimî yê rojaneyan fehm keno hem zî binê zihnî de çi beno çi nêbeno, înan cigêreno. Xulasa, psîkolojîyî felsefeya ruhî ra dest pêkerd û ewro bi yew îlmo zaf hîra û dinyaya moderne de cayê xo girewt.

Weşîye de bimanê.