Îlyas Akmano ke seba ciwînayîş û averberdişê zazakî cigêrayîşanê xo domneno, nê warî de zaf kitabî û meqaleyî nuştî. Akmano ke Unîversîteya Columbîa û Unîversîteya Massachusetts Amherstî de sey mamostayo mêman wezîfe kerd, tewr verî Unîversîteya Hamburgî ya Almanya de, cîya-cîya unîversîteyan de zî dersî dayî.
Akman, bi xebatanê xo yê akademîkî keno ke zazakî warê mîyanneteweyî de bêra şinasnayîş û neslanê ameyoxan rê bêra neqlkerdene.
Xeyalê ey bi
Prof. Dr. Akmanî, dima ke Beşê Ziwan û Edebîyatê Tirkî yê Unîversîteya Dîcle ra mezun bi, serra 2009î de Unîversîteya Mardin Artukluyî de dest bi wezîfeyî kerd.
Akmanî îfade kerd ke serranê unîversîte de xeyalê ey zazakî ser o xebatî bî, la seba ke ê wextî nê warî de beşêk çin bi, ey perwerdeyê ziwan û edebîyatê tirkî girewt û serra 2010î ra nata bi taybetî edebîyatê zazakî ser o cigêrayîşan keno.
Akmanî îzah kerd ke ey serra 2020î de seba doçentîya zazakî muracat kerd û muracatê ey ame qebulkerdiş û va:
“Tirkîya de keso ke dosyayê ey bi temamî serê ziwan û edebîyatê zazakî Heyetê Mîyanê Unîversîteyan rê ame pêşkêşkerdiş ez a. No proses bi serkewtiş temam bi. Serra 2020î de mi no unwan girewt. Nika zî Tirkîya de bi dosyaya ke bi temamî serê ziwan û edebîyatê zazakî ya, bîya akademîsyeno verên yo ke bi profesor.”
Akmanî va ke zazakî hetê vîrê kulturî yê merdimatîye ra wayîrê muhîmîyêka pîle ya û ciwînayîşê nê ziwanî û neqlkerdişê neslanê ameyoxan amancê bingeyîn o.
Akmanî da zanayîş ke ganî her warî de seba zazakî hişyarîye bêra viraştiş û bale ante ser ke sînemakarî bi sînema, nuştoxî bi roman û hîkayeyan, tîyatrokarî bi tîyatro û akademîsyenî zî warê akademî de bi xebatanê xo paştî bidê nê prosesî.
Akmanî îfade kerd ke o her kes ganî bi nê hişmendî û mesulîyetî hereket bikero û nê çîyî vatî:
“Wexto ke ma ewnîyenê raporê UNESCOyî û cigêrayîşan, çi heyf ke ma derheqê şîyayîşê zazakî de çîyê weşî nêvînenê. Aye ra ganî her kes çarçewaya yew planêko cidî ra xerîtaya rayîrî vejo û çîyê ke eşkenê bêrê kerdene bêro meydan. Hêdî-hêdî yew hişmendî zî virazîyena. Mesela, her serre hûmara roman, hîkaye û şîîranê zazakî yê ke weşanîyenê zêdîyena. No ma zaf keno keyfweş. Labelê no rîsk zî esto ke zazakî tena bibo ziwanê yew camîyaya entelektuele. Yanî bîyayîşê ziwano ke hûmara nuştox û wendoxanê ci sinordar a, rast nîyo. Aye ra ganî no ziwan vila bibo. Seba ney zî mesulîyeto pîl keweno serê milê zazayan û sazgehanê cîya-cîyan.”
Akmanî da zanayîş ke pîya bi di akademîsyenanê MAÜyî, Unîversîteya Çewlîgî û Munzurî de zî xebatê ke hetê akademîsyenan ra serê ziwan û edebîyatê zazakî yenê kerdene zaf biqîymet ê, la no bes nîyo.
Akmanî ard ziwan ke tewr verî Dîyarbekir, bajaranê ke nufusê zazayan tede xurt o de ganî beşê ziwan û edebîyatê zazakî bêrê akerdene û îfade kerd ke teqrîben hîrê de yewê nufusê Dîyarbekirî zazayan ra yeno pê û şaristan de binê banê Beşê Ziwan û Edebîyatê Rojhelatî de akerdişê nê beşî zaf muhîm o.
Akmanî îfade kerd ke ciwînayîşê zazakî û neqlkerdişê aye yê neslanê ameyoxan do paştî bido mîraso kulturî yo hempar yê komelî û wina qisey kerd: “Pîya bi pêro ziwananê bînan, zazakî yew rengo tewr weş yê Tirkîya yo. Na noqta de vetişê nê ziwanî yê kategorîya ziwananê binê tehlukeyî ya UNESCOyî bi raştî zaf muhîm o.”
Wendekaran ra Silêman Tunço ke warê zazakî de lîsanso berz yo bi tez keno zî va ke o seba ciwînayîşê zazakî û neqlkerdişê neslanê ameyoxan perwerde vîneno.
Tunçî îzah kerd ke girewtişê dersan ê Prof. Dr. Akmanî seba înan firsendêko muhîm o û va: “Hêvî kena ke perwerdeyo ke ma vînenê seba ma û ziwanê ma faydeyîn bo. Seba ciwînayîşa zanistîye ya ziwanê ma yo maye, ma na xebate zaf biqîymet vînenê.”
Halîse Nergîze zî îzah kerd ke xebatê Akmanî yê seba ciwînayîş û neqlkerdişê ziwanê zazakî yê neslanê ameyoxan zaf muhîm vînena û nê vateyî xebitnayî: “Girewtişê dersan ê keso ke warê zazakî de unwanê profesorî yo verên girewto ra seba ma şansêko pîl o. Seba ma rol model o û seba averberdişê ma yê nê warî de zaf nimûneyêko baş o.”
Songul Kayhane zî dîyar kerd ke aye bi amancê musayîş û averberdişê ziwanê xo yo maye yê warê akademîkî de perwerde vîna.
