Enwer Yılmaz
Tarîxê ziwan û kulturê şaran de tayê rojî û gamî estê ke tena sey serkewtişê şexsêkî nêmanenê; benê nîşanê vurnayîşêkê pîlî û destpêkê dewrêkê neweyî. Xebera ke ma nê rojanê peyênan de Unîversîteya Mardin Artukluyî ra girewte, tam zî gamêka winasî ya. Endamê heyetê musnayîşî yê Beşê Ziwan û Edebîyatê Kurdkî yê Fakulteya Edebîyatî ya Unîversîteya Mardin Artukluyî, akademîsyeno Hêniyij Dr. Îlyas Akman resayo unwanê profesorîye. Bi nê unwanî, Prof. Dr. Îlyas Akmanم Tirkîya de hem zî pêro dinya de warê Ziwan û Edebîyatê Zazakî (Kirmanckî/Zazakî) de bi profesoro tewr verên.
Seba ke merdim qîmet û manaya na game rind fehm bikero, ganî merdim biewnîyo raywanîya akademîke ya Îlyas Akmanî ra. Serranê ke ey dest bi wendişê unîversîte kerd, Tirkîya de warê zazakî de tu beşêk çin bi. Labelê çinbîyayîşê îmkanan xeyalê ey rê asteng nêbî; ey Unîversîteya Dîcle de Beşê Ziwan û Edebîyatê Tirkî de perwerdeyê xo yê lîsans û doktoraya xo qedêna û serra 2009î de Unîversîteya Mardin Artukluyî de dest bi wezîfeyî kerd. Serra 2010î ra nata zî pêro kede û hêzê xo da cigêrayîş, arêdayîş û standardîzekerdişê ziwan û edebîyatê zazakî ser.
Prof. Dr. Îlyas Akmanî hema serra 2020î de bi dosyaya ke bi temamî serê ziwan û edebîyatê zazakî de amade bîbî, Heyetê Mîyanê Unîversîteyan ra unwanê doçentîye girewtbi û nê warî de bibi doçento verên. Ewro zî ancî bi dosyaya ke seranser xebatanê zazakî ra yena pê, resayo unwanê profesorîye. Kitabê ey ê sey Modern Zaza Hikâyeciliği, Zaza Romancılığı, Sözden Yazıya Zazaca, Zaza Dil ve Edebiyat Araştırmaları (Edebîyatê Zazakî) û “W. K. Merdimîn’in Dîwan’ında Sosyal Eleştiri ve Çözüm Önerileri”, reyna bi desan meqaleyê ey ê zanistîyî, nîşan danê ke zazakî êdî wayîrê binge û edebîyatêkê nuştekî yê xurtî ya. Bi ders û xebatanê xo yê ke unîversîteyanê namdaran ê dinya yê sey Unîversîteya Columbîa, Unîversîteya Massachusetts Amherstî û Unîversîteya Hamburgî de kerdo zî, ey veng û rengê zazakî resnayo mîyanê akademîya mîyanneteweyîye.
Profesorbîyayîşê Îlyas Akmanî tena unwanêko akademîk nîyo; na game seba cagirayîşê zazakî yê akademî de şikîyayîşê bendêkê psîkolojîk û zanistîyî yo. Zazakî serranê dergan warê perwerdeyî û zanistî ra dûrî ameybî verdayîş, nika bi xebatanê akademîsyenanê ma Unîversîteya Mardin Artukluyî, Unîversîteya Çewlîgî û Unîversîteya Munzurî de ca gêna. Vateyê wendekaranê lîsansê berzî yê sey Silêman Tunç, Halîse Nergîze û Songul Kayhane zî îspat kenê ke Prof. Dr. Akman seba neslê neweyî yê cigêrayoxan bîyo rol-model û çimeyê hêvîye. Wendekarê ke verê cû ziwanê dayîke yê xo tena keye û kuçeyan de qisey kerdêne, ewro binê rayberîya profesorêkê zazakî de tezanê master û doktoraya xo nusenê.
Labelê, seke Prof. Dr. Îlyas Akman zî vano, no serkewtişê akademîkî tena sereyê xo bes nîyo. Raporê UNESCOyî de zazakî hîna zî kategorîya ziwananê ke binê tehlukeyî de yê de ca gêna. Herçiqas her serre hûmara roman, hîkaye û şîîranê zazakî zêdîyena û akademî de gamê erjayeyî yenê eştene zî, tehlukeyêko cidî esto: Ganî zazakî tena sey ziwanê yew komêka teng a entelektuel û akademîke nêmano. Eke ziwanêk kuçe de, keye de, sînema de, tîyatro de û cuyê rojaneyî de mîyanê şarî de vila nêbo û qisey nêbo, tena kitab û tezanê unîversîteyan de ciwînayîşê ey zehmet o.
Na noqta de, vengdayîşê Prof. Dr. Akmanî yê seba Dîyarbekirî zaf muhîm û cayê xo de yo. Şaristano sey Dîyarbekirî ke teqrîben hîrê ra yewê nufusê ci zazayan ra yeno pê, hîna zî unîversîte de beşêkê xoserî yê Ziwan û Edebîyatê Zazakî çin o. Akerdişê nê beşî yê Dîyarbekir û bajaranê bînan ê ke zazayî tede cuyenê, heqêko xozayî yo hem zî seba pawitişê mîrasê kulturî yê hemparî şertêko bingeyîn o.
Ez Prof. Dr. Îlyas Akmanî zerrî ra pîroz kena. Ked û xebata ey seba vîrê kulturî yê şarê ma û merdimîye xizmetêko bêhempa yo. Nika ra pey berpirsîyarîyêka hîna pîle kewena serê milê ma pêrune: Ganî nuştoxî bi qelema xo, hunermendî bi hunerê xo, dezgehî bi plananê xo û şarê ma zî bi qiseykerdiş û wayîrvejyayîşê ziwanê xo paştî bidê na raywanîya zanistîye, ta ke zazakî kategorîya ziwananê binê tehlukeyî ra vejîyo û bi sereberzî neslanê ameyoxan rê bêro neqlkerdene.
