Mistefa Gomayij

Gêryayişê aşme yew weqaya astronomîk a. Dinya çi wexto ke kewti arey Aşme û Rojî sîya ya xo donî aşme ser û aşme rengê zerqê surî gêna, bena tarî.

Ma Kirdan de û gelek şaranê kehanî de zî na waqaya aşme sey xezebê Homayî sey hêrsê heywanêk îzeh bîyo. Ridê na weqa ra estanik û hîkayeyê tewr efsûnkar ê ke ziwan, mîtolojîyê û kulturê cîya-cîyayan de gêryayîşê aşme manedar kerdo. Ma zazayan de zî sey mîtolojîyê Mezopotamya, Asya û şarê Anatolia de zî inhewa nişan dawo. Goreyê na bawerî yew îjderhawo gird; asmên a esto, keno ke aşme biwero û dinya biba tarî, însan helak bibo.

Seba xelisnayîşê aşme kultur, mîtolojîyî û teolojîyê miletan gore; tay cayan de însan veng dano, tenekeyan kuweno. Tay cayan de tifingan erzeno, tay cayan de zî ezan û sela waneno. Însan bawer keno ke pey ine haway ya şênê aşme, îjderhay fek ra bixelisnî.

Kek Berensîya vono:

— Rind mi vîra yeno; aye şewa ke aşme gêryay ez şeş ya zî hewt serre bîya. Mi dî heme ca bi tarî: Dewijan kar û gurê xo caverda. Pêro ameyî pêser, dest bi hewar û qêrrî kerdêne. Leyirî, cinî, camêrdî, xortî û extîyarî têfekra qêraynê, borênî. Keyeyan de çike firaqê bêyî se vetîbî teber û verabe asmê kuwaynî. Raşta qale mi zî ters verde dest bi qêrî û gazî kerd. Mi hind dî bapîrê mi vazda zerrê keyê tifingo qebal girewt û ame hayat bi lezûbez barut û tek gûle dekerd, şi tebera xo da vera bi asmên û nişan grewt, linga tifingî kaşker tifing fetiqîya. Vengê gurmîya tifingî koyê Ziyara Feqîr Qitan* ro pêşya. Yew kişta zimayişê gûlî yew kişta zî vengî firaqon û teneko gelek dewam kerde. La çimê dewijo asmêna bi. Ho, ho, madî aşme hêdî hêdî fekdî îjderhay ra vejîyayêne. Dima roşnî amey.

Mi dî Mehê Dat Meh şi kişta bapîrê mi û va:

— Mehmedî, ti vanê gina bider?

Bapîrê mi va:

— Ez vana qey takewt.

Dima ke aşme vejîyay, pîlonê dewe pêrûne dest bi selawato kerd û şa bî. Roja bîne, ez û bapîrê xo ma şîyê gome de dawar ver.

Mi bapîr ra va:

— Bawo, no îjdirha çira aşme weno?

Bapîrê mi va:

— No îjderha xayîn o. Derdî ey tena aşme nîya û erde (Dinya) nîyo. Nêwazeno ke ma awîya xo û gureyê şewe bikerê. Embazê îblîsî yo. Bêbext. O bêdîn û bêîman o. Vatişê bapîrê mi hema nêqedyabi.

Mehê Dat Meh vejîya, ame û va:

— Erew Mehmedî, biewnî mi ra eke gule ginaw îjderhay ro hêşar be. Belkî to ra qesasê xo bigêro.

Bapîrê mi va:

— Erew Meho, ez Homayî to ra vana, ez îjderhay ra vana. Lêya ez to ra zî vana, guley mi şaş kerd o, ez nêzana şima mi ra çi wazenê?

Mehê Dat Meh va:

— Erew Mehmedî, ez vana ke ti şorê hukmatî ra vajî. Hukmat to rê alîkarî bikero.

Bapîrê mi va:

— Erew ehmqa bawerîya kê hukmatî bena. Sey Şêx Seîd* yew merdumo mîrxas xeniqna. Xo rê kom comêrd bibo, silehê xo bigîro û raşt bi şoro binêxetî.

Mehê Dat Meh yew bine vindert û va:

— Erew Mehmedî, ez sozê comêrdo dana to. Hema îjderha asa se ti xeber bide me. Eke mi Beşlî Cumê Gîragopijî* û panc fişengî nênay qesbada yeya se, tî zî silom mede mi.

Bapîrê mi va:

— Erew Meho, ney çi zurî ti kenê. To kom hile Beşlî Cumî visto xo dest?

Mehê Dat Meh va:

— Bew Mehmedî, xo fek ra mevej. Hedîseyê Şêx Seîd* de sîleh ke kewtêne hukmatî dest berdêne saray da Maden/Mehden* de eştêne depo. Ûca ra tay memuro ine sîlehê zaf vay rotîn qeçexçîyo. Mihî Baq zî uca ra heşt teney erînay bî. Mi zî ey ra eşnawite.

Bapîrê mi va:

— Erew bawereya mi ne to bena ne îjderhay bena ne zî hukmatî bena. Erew willay ez yew tehluke şike bikero se verê xo ta dana Binê Xetê*.

Vatox: Ekrem Berensîya

*Kirdone/Kirdane: Mintiqaya ke zazaye tede ciwîyenê.

*Zîyar: Xulaman de yew ko’yu berzek o. Vatoxo gore Efsaneyê Feqîr Qitan no koya bîyo. Ayera şarê dormelî ine koy ra vanî: Zîyara Feqîr Qitan.

*Şêx Seîd: Şêx Seîdê Palî serekê hedîseyê serra 1925î yo. 1865 de Pali de ameyo dinya, 29.06.1925 de Diyarbekir de 47 kurdanê bînan dir hetê dewlet ra ame îdamkerdiş.

*Gîragop: Mezra ya Hingûnî ya û Hingûnî zî yew dewa Xulamanî ya.

*Binê xetê: Mabên Tirkîya û Sûrîya de rayê treni vêreno. Kurdan hetê Tirkîya ra vato serê xetî û hetê Sûrîye ra vato binê xetî.

*Maden/Mehden: Mabênê 1924-1927de Vîlayet be. Inkay yew qezaya Xarpêtî ya.