Bahrî Çabuk
Azadî, yew rewşe ke komî yan kesî bi îradeyê xo reyde qalî kenê, hereketanê xo serbest û xoser kenê, îradeyê xo reyde waştişanê xo ca anê. Yanî; azadî/serbestî yena yew manaye ke komî, komel yan kesî heme rewşa şert û mercanê ciwîyayîşê xo reyna bi îradeyê xo reyde awan kenê, îradeyê xo de şert û mercanê şexsîyetê xo belo kenê. Termê azadî zaf hetan ra ameyo pênas kerdene, derheqê pênaskerdişî de yew hemparîyê ke çin a. Azadî seba kes û kesan, kom û komikan, koman û komelan, netew û miletan yew erjê ke zaf muhîm a. Çunke seba ke kes, kom û komelî, netew û miletê bîndestî bi fikr û erje azadî kesayetîya xo awan kenê. Azadî destpêkerdiş de sey yew fikiro pîrozî dest pêkena. Badê cû sey yew armanco pîroz o tewr muhîm derheqê azadî de micadele yeno kerdene. Azadî hem yew estîya metafîzîk a hem zî yew estîya aqsîyolojîk a. Yanî azadîye hetêk ra nêyena pênas kerdene û yew erja razber a. Hetê bînî ra zî azadî exlaq û estîtîkî xo de şênber kena û ciwîyayîşê kes, kome, komel û miletan de yew cayo muhîm gêna.
Azadî seba merdîmatîye yew erjanê tewr berzan ra ya, zanayîşê erja azadî sey zanayîşê krîterê hêzanê nasname û kesayeta însanî yeno pênas kerdene. Bi giştî di şaxê azadî yê muhîmî estê; azadîya şexsî û azadîya komelî. Bi goreyê mi nê di şaxê azadîye temam kerdoxê yewbînî yê; yew çinê bo, yewa bîn zî çinê bena. Yew est ba, yewa bînê zî yena awan kerdene.
Yew qefes bifikirî. Bindestî yew qefes o. Tedayî diyane yew qefes o. Bêkesayetî, bênasname yew qefes o. Qefes zerd bo zî, qefes o! Qefes zerd o. Zerê aye de awe esto. Nan esto. Ewlehî esto. Bilbilî ra pêro çî esto. Tena yew çî çin o: Azadî. Nika ma pers bikerê: Qefeso zerd, asîman ra qîmetinêr o? Vateyê verênan ê Zazakî serran verê cewabê nê persî dayo: Bilbil eşto qefese zerdîne, vato ax welatê mi! Belkî felsefeya azadî zî tam nê, ax î de dest pê kena. O wext erje Azadî çi ya?
Azadî tena no nîyo ke kes qefesî de nêmano. Tena no zî nîyo ke keyber akerde bo. Azadî, bi îradeyê xo fikirnayîş, weçînayîş û hereketkerdiş o. Yanî însan cuya xo de tena temaşeker nêbo. Wayirê cuya xo bo. Azadî sey rewşêke yena pênaskerdene ke kes yan kom bi îradeyê xo hereket keno, waştişê xo ca ano û şertê cuya xo reyna bi îradeyê xo awan kenê. No sebeb ra azadî tena yew halo teberî nîya. Yew halê zerre ya zî. Merdim eşkeno teber de serbest bo, la zerrê xo de kole bo. Kole yê tersê xo. Kole yê adetê xo. Kole yê fikirê kesanê bînan. Kole yê waştişê qebulbîyayîşî. Keyber akerde ya. La însan nêvejîyeno. Nika qefes kamca yo?
Bilbil eşto qefese zerrîne, vato ax welatê mi! No vate tena xerîbîye ser o nîyo. Yew problemê xorîn ê azadîye zerrê xo de paweno: Ewlehî û rehetî eşkenê cayê azadî bigêra?
Qefes zerrîn o. La hîna qefes o. Bilbilî ra nan bide. Awe bide. Zerd zî bide. Ewlehî zî bide . La asîmanê êy ra bigêre. O do hîna zî vajo: Ax welatê mi! Çunke qîmetê azadîye bi qîmetê qefesî nêpîvîyeno. Azadî qîmetê xo nêra gêna ke merdim, rayîrê xo bi xo weçîno. No vateyo verên de zî bilbil qefesê zerrîn de rehet bo zî welatê xo wazeno; sebebê aye no yo ke, o xo welatê xo de azad hîs keno. No vate ma ra yew çiyo bîn zî vano: Her çiyo ke rehet o zî, azadî nîyo. Tayê rey rehetî bi qîmetê azadî nêyena.
Azadî ya bêîradeyî çi ya? Eke yewna kes her tim vajo: Çi bikerê? Çi nêkerê? Kamca şorê? Kamca ra nêşorê? Çi bifikirê? Kamî ra bawer bikerê? Û ti tena nê talîmatan ca biyarê… Bedenê to azad bo zî, îradeyê to azad o? Azadî tam tîya giran bena. Çunke azad bîyayîş tena zincîr çinbîyayîş nîyo. Merdim gereka eşkero vajo: No biryarê mi yo. La heman wextî berpirsiyarîya nê biryarî zî bigêro. Çunke azadî û berpirsiyarî pê yew ra dûrî nîyê. Eke biryarê mi yo, encamê aye zî mi ra yo.
Yew vateyo bin û ewnîyayîşê ko bîn: Biz bi ninga, meşna zî bi ninga xo darî di bena. No vate, azadî ra yew pencereyo bîn akeno. Her kes bi ninga xo. Yanî: Her kes bi îradeyê xo. Her kes bi weçînayîşê xo. Her kes bi kerdişê xo. Merdim eşkeno kesanê bînan bigoştaro. Şîretan bigêro. Tecrubeyan ra ders bigêro. La peynî de cuya êy, cuya êy a. No vateyo verên bi nê fikirî ameyo şirovekerdene: Merdimo azad gereka bi fikirê xo hereket bikero; eke fikirê êy fikirê kesanê bînan bo, cuya û kerdişê êy zî êdî bi temamî yê êy nêmanenê. Tîya de azadî yew erjê etîkî beno. Çunke azadî tena: Ez çi wazena, aye kena nîya. Azadî no zî ya: Ez zanena çira nê kena û berpirsiyarîya kerdişê xo gêna.
Yew kes zincîrê linganê xo ra eşkeno bibêro azad. La zincîrê fikirî? Ê zaf giranêr ê. Çunke zincîro ke ma vînenê, ma wazeno bişiknê. La zincîro ke ma zincîr hesab nêkenê? Ma aye bi xo pawenê. Nê vateyê verênî de yew fikir zaf xurt esto: Eke fikirê însanî fikirê bi yê xo nêbo, fikirê kesanê bînan bo, o wext însan zî yo bi xo nîyo. No fikir azadîye tena bedenî ra gêno, ano hîş û fikirî. Merdim eşkeno bê qefes bo. La fikirê xo çin bo. Her çî ke yewna vano, qebul bikero. Her rayîro ke yewna nîşan dano, şoro. Her bawerîyo ke komel dano ci, bê perskerdiş bigêro. No merdim serbest aseno. La azad o? Belkî nê. Çunke vate de zî eşkera kena ke merdim bi fikirê xo, xo awan keno; eke wayîrê fikirê xo nêbo û bi fikirê kesanê bînan biciwîyo, beno xizmetkarê înan. No sebeb ra azadî verê pêro fikirî de dest pê kena.
Merdimo azad tena erê nêvano. Tayê rey azadî: Nê vatiş o. Nê, zordarî ra. Nê, fikirê hazirî ra. Nê, keso ke wazeno to seba menfîeta xo bişuxulno. Nê, komelo ke wazeno pêro kes eynî bifikirê. La, nê vatiş bi xo bes nîyo. Çunke azadî tena redkerdiş nîya. Merdim gereka pey, nê zî eşkero vajo: Ez çi wazena? Azadî tena qefes ra vejîyayîş nîya. Kamca ra şîyayîş zî ya.
Însanî ra perrê laşî çîn ê; la bi aqil, îrade û waştişê xo sînorê pêşê xo ra derbas bibo. Bi nê teşbîhî, vate ferqê miyanê firnayîşê teyrî û hereketê însanî bi awayekî sade ano ziwan: Însan teyro bêperr o. No vateyo verênî însan û teyro bêperr miyan de yew teşbîhê manedar pêşkêş keno. Perr nêra tena amrazê firnayîşî nîyo; serbest hereketkerdiş, cayê xo vurnayîş û sînoran ra derbasbîyayîş zî ano vîrî. Însan bi aqil û îradeyê xo rayîrê ciwîyayîşê xo tayîn keno. Nê cîhetî ra, azadî seba însanî sey perrê teyrî qîmetdar a; çunku îrade û serbestî, kesayetîya ey temam kenê. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya manedar esto. Ciwîyayîşê dewan û cayanê koyî de teyr, asman û firnayîş parçeyê dîmenê rojane yê. Merdim teyrî ke asman de serbest firreno vîneno û firnayîşî bi dûrbîyayîş, hereket û serbestî reyde girêdano. Nê tecrubeyê xozayî ra teyr eşkeno sey nîşaneyê azadî bêro famkerdene. Însan zî herçiqas perrê ey çîn ê, bi îrade û bijarteyanê xo hewl dano ke rayîrê xo bivîno û ciwîyayîşê xo ra mana bido. Hetê erjê azadî ra, no vateyo verênî azadî bi îrade, bijartiş û xoserbîyayîş reyde girêdano. Gama ke perr teyrî ra îmkanê hereketî dano, azadî zî însanî ra îmkan dana ke biryaranê xo bido û rayîrê ciwîyayîşê xo tayîn biko. Eke îradeya kesî bêro sînorkerdene û bijarteyê êy zî destê ey bêro girewtene, merdim keweno xo sey teyrekî ke nikaro bifirro hîs biko. Nê manayî de azadî şertê girîng ê geşbîyayîşê kesayetî yo. Bi nê awayî, însan teyro bêperr o; bi teşbîhê teyrî qîmeta serbestîya însanî ano ziwan. Însan perranê firnayîşî çîn ê, la aqil, îrade û bijartişê êy ra danê ke sînorê ciwîyayîşî ra derbas bibo û rayîrê xo bivîno. Nê sebebî ra, azadî sey yew erjê etîkî bi îradeya serbest, xoserbîyayîş, bijartiş û qîmeta kesayetîya însanî reyde girêdayî ya.
Eke azadî tena waştiş bo, o wext her kes eşkeno vajo: Ez azad a, çi wazena kena. La eke kerdişê ma azadîya yewna binpay bikero? Eke vengê ma vengê yewna bifetisno? Eke waştişê ma heqê yewna zede bido? Tîya de azadî sînorê xo vînena: Azadîya ma nêeşkena bi bêazadkerdişê yewna awan biba. No sebeb ra azadî û etîk pê yew ra têkilîdar ê. Merdimo azad tena wayirê weçînayîşê xo nîyo. O heman wextî berpirsiyarê weçînayîşê xo yo zî. Her kes kerdişanê xo ra mesul o fikrî bi azadî ra girêdayî yo.
Însan tena nêciwîyeno. Malbate de yo. Dostan mîyan de yo. Komel de yo. No sebeb ra azadî tena problemê yew kesî nîya. Yew komel zî eşkeno azad bo yan azad nêbo. Komelo azad tena komelo ke keyberê aye akerde yê nîyo. Komelo azad cayo ke merdim eşkeno: Pers bikerê. Fikirê xo vajê o. Rexne bikero. Weçîno. Xeletî bikero. Û xeletîya xo ra ders bigêro. Çunke cayo ke perskerdiş ters virazeno, fikir hêdî-hêdî fetisîyeno. Fikir ke fetisîya, qefesî ra êdî asin zî lazim nîyo.
Belkî qefesê tewr giran qefeso ke yewna ma ra virazeno nîyo. Qefeso ke ma bi xo virazenê yo. Şar çi vano? Kesî mi ra çi fikir keno? Eke ez wina bikera, çi beno? Eke ez xelet bikera? Eke ez tena bimana? Nê persî tayê rey asin ra zafêr xurt benê.
Keyber akerde ya. La ma nêvejîyenê. No sebeb ra azadî cesaret zî wazena. Çunke weçînayîş risk o. Fikirkerdiş risk o. Nê vatişî zî risk o. Rayîrê xo şiyayîş risk o. La eke pêro riskî ra birevê… Qefes zerrîn beno. Û ma hêdî-hêdî zerrî temaşe kenê, qefesî vîr ra kenê.
Nika reyna bilbilî ra agêrê. Qefes zerrîn o. Awe esto. Nan esto. Ewlehî esto. La bilbil hîna vano: Ax welatê mi! Çira? Çunke bilbil zaneno ke: Zerê qefesî de, qefesbîyayîş ra nêvejîneno. Rehetî, azadî nîya. Ewlehî azadî nîya. Tena keyberî akerde bîyayîş zî azadî nîya.
No vateyê verên zî bi maneya xo erjê etîkî yê azadî destek keno: Binê linga xo bilêse, kesî rê minete meke. No vateyo verênî xoserbîyayîş, minet û azadî miyan de pêwendîyekî manedar pêşkêş keno. Nê îfadeyî de şertê zor û tengî bi awayekî xurt ameyo pêşkêşkerdene. Vate bi nê awayî qîmeta xoserbîyayîş û serê linga xo vindertişî ano ziwan. Kesî ra minet kerdiş zî şertê ke merdim hewcedarîya xo sebeb ra binê tesîr yan îradeya yewna de bimano, ano vîrî. No fikir bi ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya xurt keno. Ciwîyayîşê dewan de xebata erdî, heywandarî û karê destî merdiman ra îmkan dayo ke bi xebata xo malbatê xo biramo. Kesê ke bi destê xo xebitîyo, şertê tengî de seba rizqê xo ked dayo û bêsebeb barê xo yewna ser nêverdo, miyanê komelî de sey kesê xoser û kedkar ameyo dîyayene. Nê tecrubeyê ciwîyayîşî de xoserbîyayîş tena meseleya aborî nêbîya; qîmeta kesayetî û serbestîya merdimî reyde zî ameya girêdayene. Hetê erjê azadî ra, no vateyo verênî azadî bi xoserbîyayîş, ked û îradeya kesane reyde girêdano. Kes çiqas îmkanê xo bi xo peyda keno, biryaranê xo bi îradeyê xo bido. Eke merdim her tim minetê yewna de bimano, nê hewcedarî serbestîya biryardayîşê êy sînordar bika. Nê cîhetî ra, xoserbîyayîş şertê girîng ê pawitişê azadî yo. La no fikir ardim girewtışî red nêkeno; esasê vateyî bêhewce xo binê minet û tesîrê yewna de nêverdayîş o. Bi nê awayî, binê linga xo bilêse, kesî rê minete meke; qîmeta xoserbîyayîşî bi îfadeyê ke xurt ano ziwan. Nê sebebî ra, azadî sey yew erjê etîkî bi xoserbîyayîş, ked, serbestîya biryardayîşî û pawitişê îradeya kesane reyde girêdayî ya.
Dara azadîyê pê qonî awedeyena: Gama ke dare seba vejîyayîş û geşbîyayîşî awe ra hewcedar a, no vateyî de azadî zî sey dare ameyo pêşkêşkerdene. La cayo awe de qonî ameyo karardene. Awe azadîya; bi goreyê kesayeta xo herekyana. Bi goreyê toreyê xo ra raya xo viraznena. Awe çinê bo, cuya beno? No teşbîh bal dano serê bedelê giran ê ke azadî pê ra bêro destgirewtene yan zî pawitene. Goreyê manaya mecazî, dara azadîyê, azadîya ke bi demî reyde geş bena, kok gênêna û pawiyenayî temsil kena. Gonî zî fedakarî, zehmetî û bedelê giran ê têkoşînî ra yeno. Bi na manayî, vate eşkera keno ke azadî her tim bêzehmetî peyda nêbena. Taye şertan de kes û komel seba pawitişê îrade û serbestîya xo zehmetîyan ra derbas benê û bedelan danê. Na teşbîhî de qonî, giranîya nê bedelî bi awayekî tesîrdar nîşan dano. No fikir bi tecrubeyê ciwîyayîşê komelê Zazayan reyde zî pêwendîya manedar esto. Ciwîyayîşo zor, şertanê aborî, koç û pêro tecrubeyê ke merdimî mecbur kenê seba pawitişê keye, erd û awayê ciwîyayîşê xo xebat biko, qîmeta xoserbîyayîşî hîna eşkera kenê. Nê şertan de azadî tena yew fikiro dûr nêmanena; bi pawitişê îrade, serê linga xo rawestayîş û berdewamkerdişê ciwîyayîşî reyde mana gêna. No vate zî nê qîmetî bi mecazê dare û qonî ano ziwan. Hetê erjê azadî ra, no vateyo verênî azadî sey qîmetekî ke pawitişê aye îrade, cesûrî, fedakarî û berpirsiyarî hewce keno, pêşkêşî ma keno. Azadî tena waştişê serbest bîyayîşî nîya; kes gereka qîmeta aye bizano û heqê xo û yewna bipawo. Nê cîhetî ra, fedakarî manaya zordarî nêdana; qîmeta azadî û berpirsiyarîya pawitişê aye eşkera kena. Azadî waxto bi heq û berpirsiyarî reyde bêro pawitene, sey dara kok girewte berdewam bika. Bi nê awayî, dara azadî pê qonî awedeyena; bi mecazê dare, qonî û awdîyayîşî qîmeta û bedelê azadî bi awayekî xurt ano ziwan. Vate eşkera keno ke azadî encamê zehmetî, fedakarî û berxodayîşê dergî biba. Nê sebebî ra, azadî sey yew erjê etîkî bi îrade, cesûrî, fedakarî, xoserbîyayîş û pawitişê heqî reyde girêdayî ya.
Gelo azadî çi yo? Keyber akerde bo. Ti zanê keyberî akerde ya. Û ti bi îradeyê xo biryar bidê: Ez vejîyena. Biz bi ninga xo. Meşna bi ninga xo. Merdim zî bi fikirê xo. Çunke merdim wexto bi fikirê yewna ciwîyeno, beno xizmetkarê fikirê yewna. La o wexto perseno, weçîneno, berpirsiyarî gêno û rayîrê xo bi xo şono… Azadî êdî tena yew vate nîya. Bena cuya êy. Û belkî qefesê zerrîn ra vejîyayîş hêsan nîyo. La asîmanî de yew taybetmendî esto ke qefesî çin a: Sînorê aye çimê to nêvînenê.
