Firat Şîn
Hetê hukmatê CHPyî yê ê dewrî ra 4ê gulana 1937î de bi nameyê "Hereketê Tenkîlî yê Tuncelî" Dêrsim de planê qirkerdişî dest pêkerd; pêşengê xoverdayîşî Seyîd Riza û embazê ey zî 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Xarpêt de ameyî dardekerdiş.
Dêrsim bi bawerî, kultur, tebîet û koyanê xo yê berzan şaristananê tewr kehen û xoverdayoxan ê Vakurê Kurdîstanî ra yew o. Wexto ke nameyê Dêrsimî yeno vatene, qetlîamo ke serranê 1937-1938î de ameyo viraştene yeno vîrê her kesî. 4ê gulana 1937î de, yanî 89 serrî verê cû, hukmatê CHPyî yo ke Mustafa Kemal sereyê ey de bî, bi nameyê “Hereketê Tenkîlî yê Tuncelî” vera Dêrsimî operasyonê qirkerdişî da destpêkerdene. No operasyon heta êlula 1938î dewam kerd û bi qetlîamêkê pîlî qedîya.
Seyîd Riza û embazanê ey vera nê planê qirkerdişî sere wedarna û waşt verê operasyonî bigêrê. Mesulo resmî yê ê wextî Îhsan Sabrî Çaglayangîl ke dima bî Wezîrê Karanê Teberî, vîrameyîşanê xo de derheqê qetlîamê Dêrsimî de wina vano: “Pêro kewtbî şikeftan. Ordî vera înan gazê jehrinî xebitna û heme kesê ke remayî û kewtî şikeftan, jehrin bîyî û can dayî. Dêrsim de 7 serreyan ra hetanî 77 serreyan heme kurdan serê înan ame birnayîş. Operasyonêko bi gonî bî, dawaya Dêrsimî bi no hawa qedîye. Îqtîdarê hukmatî bi no hawa kewt Dêrsim û dewanê ey.”
Badê nê qetlîaman, rayberanê hukmatî seba pêvînayîşî Seyîd Riza dawet kerd Erzîngan. Seyîd Riza û 5 embazê xo kewtî rayîr, la 5ê êlula 1937î de rayîr ser o ameyî tepiştiş. Seyîd Rizayî badê tepiştişî fehm kerd ke o rastê xapênayîşî ameyo.
Muhakemeyo sembolîk û qerarê dardekerdişî
Muhakemeyê Seyîd Riza û embazanê ey Xarpêt de yew salonê sînema û tîyatroyî de, hetê mehkemeyêka bi selahîyetanê taybetan ra ameyî viraştene. Herçiqas zafîya kesê ke ardî verê mehkeme tirkî nêzanayêne zî, înan rê tercumanêko resmî nêame dayene. Sewbîna heqê avûkatan û amadekerdişê pawitişî zî nêame dayene.
Goreyê Qanûnê Cezayî yê Tirkî yê ê dewrî, dardekerdişê kesanê ke 65 serran ra pîl ê û cezakerdişê domananê ke 18 serran ra qij ê sey pîlan qedexe bî. Seba ke nê qanûnî ra bivîyarê, bi qerarê mehkeme emrê Seyîd Rizayî yo ke 70 serrî bî ard 54 serran; emrê lajê ey Resîk Huseyînê 16-17 serreyî zî kerd 21 serrî.
Rûniştişo peyên ê mehkeme vera qanûnî peynîya hewte de ame viraştene û bê ke heqê îtîrazî bêro dayene qerar ame qetîkerdene. Dardekerdişî, verê ameyîşê Mustafa Kemal Ataturkî yê Xarpêtî, nêmeyê şewe Meydanê Genimî yê Xarpêtî (Meydana Xelê) de ameyî bicaardene. Goreyê tayê çimeyan, verê dardekerdişî Seyîd Riza û Mustafa Kemal Ataturk pêvînayê; Ataturkî Seyîd Rizayî ra waşto ke sere rono la Seyîd Rizayî sere nênaro.
Şewa 15ê teşrîna peyêne de çi qewimîya?
Şewêka payîzî ya serde û tarîye bî. Şewa ke 14ê teşrîna peyêne ya 1937î girê dana 15ê teşrîna peyêne, Xarpêt de bêvengîyêka girane hukm kerdêne û vayêko cemedin şaristanî ser ra şîyêne.
Hepisxaneyê şaristanî de, verê berê qawuşêk de vengê zincîran ame eşnawitiş û ber bi veng abî. Kalekêko bi heybet ke rihê ey ê sipî sîneyê ey ser o biriqîyêne, bi serberzî serê xo wedarna; o Seyîd Riza bî. Serranê dûr û dergan ê cuye û giranîya dejanê şarê ey rîyê ey ser o xetê kûrî viraştbî, la çimê ey sey çirûskêk roştin bîy. Wexto ke fehm kerd do ey û embazanê ey darde bikerê, veng da û vat: “Ma ewladê Kerbela yê, ma bêguneh ê; no ayb o, zulm o, cînayet o.”
Hewş de lajê ey Resîk Huseyînê ciwan zî ard kişta ey. Dîyayîşê lajê ey zerreyê kalekî lerzna, la nêverda ke dişmen çimanê ey de hêsirêk bivîno. Tena waşt ke verê lajê xo bêro dardekerdiş ke merdişê ey nêvîno, la no waştiş zî nêame qebulkerdene. Verê cû lajê ey berd verê dare. Seyîd Rizayî bi zerreyêko veşaye la bi rîyêko polayên lajê xo ra ewnîya û dejo tewr giran sîneyê xo de nimite.
Dima sira ame kalekê Dêrsimî. Seyîd Riza ard Meydanê Genimî. Meydan de dareyêka tenaye, çend eskerî û mesulî est bîy. Wexto ke waşt destê ey bigêrê û ey berê dare, ey destê înan kerd yew het. Bi gamanê xurtan xo resna dare û werîs bi xo kerd vileyê xo. Verê ke lingê xo kursî ro bido, ewnîya meydanî û bi vengêko berz qîra: “Ez bi zûr û hîleyanê şima nêeşkîya, no mi rê bî derd; la ez zî verê şima de çokan ser nêronişta û mi sere nênaro, wa no zî şima rê bibo derd!”
Lingê xo kursî ro na. Vayê serdê şewe vateyê ey girewtî û berdî serê Koyê Munzurî û her cayê Dêrsimî. Nameyê ey vîrê gelîyanê asêyan ê Dêrsimî de sey xoverdayîşêko bêpeynî ame neqişnayene.
Mezelê înan hema zî nêameyê eşkerakerdene
Goreyê çimeyanê serbestan û mehelîyan, serranê 1937-1938î de Dêrsim de mabênê 50 û 70 hezar merdimî ameyê kiştiş; goreyê tayê îdîayan zî na hûmare 100 hezar a.
Cayê mezelê Seyîd Riza û hevalanê ey ê ke 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Meydanê Genimî yê Xarpêtî de ameyî dardekerdiş, hema zî nêameyo eşkerakerdene. Her serre temsîlkarê sazgehanê heqanê merdiman, sazgehanê elewîyan, sîyasetmedarê kurdî û keyeyê qurbanan veng danê mesulan ke cayê mezelan bêro eşkerakerdene û dewlete dejanê tarîxî yê Dêrsimî reyde rî bi rî bêro.
