MESELEYÊ KURDAN ÇI WEXT RA DEST PÊ KENO?

Murad Canşad

18.10.2026 - 12:41 Yayınlanma

Murad Canşad

Derê, meseleyê kurdan çi wext ra dest pê keno, meseleyê çend seserran yan zî yê çend hezar serran o?

Goreyê tayênan, no mesele hezarserre ra ver dest pê keno. Hezarserre ra ver tirkî welatê kurdan îşxal kenê, dewletanê înan rijnenê, dewlata xo ronanê. Wexto ke tirkî yenê nê erdan ser, welatê kurdan zêde ra zêde bi destê Merwanîyan (dewleta kurdan) îdare beno. Na dewlete di perran (Dîyarbekir û Xelat) ser ra welat îdare kerdêne, giranîye dayêne awanî û halweşîye ser. Îmaretxaneyî, rayîrî, pirdî viraştêne. Eserê înan hîna payîdar ê; di pirdê tewr namdarî (pirdo Desçimeyin û pirdê Malabadî) înan viraştê. Cengê Milazgirî (1071) de kurdî duştê Bîzansan de paştî danê tirkan. La hema cengî dime ra tirkî ver çarnenê bi dewleta kurdan; verî, perrê Xelatî ci ra gêne û xo rê kenê paytext, dime ra perrê Dîyarbekirî gênê. A roce dime ra kurdan çi dewlete nêronaya, welatê ci kewto destê tirkan, tirkan tey de hukm û fermanê xo ronayo.

Goreyê tayênan, no mesele 1800 ra pey dest pê keno. Kurdan û tirkan duştê Safewîyan de îtifaq ronabî (1514), şikite nabî piro. O wext mîreyîye kurdan est bîyî; dewleta tirkan (Usmanîyan) xoserîya înan qebul kerdbî û ci rê bîbî sîye û sitare; tirk û kurdî sey di birayanê sadiqan têver de ciwîyabî. No dem, demê esrê saedetî yê tirkan û kurdan o; hetanî îsyanê Bedirxan begê mîreyê Cizîre (1846-47) 330 serrî dewam kerdbî. Tirk û kurdî yewbînan ra zaf weş/memnun bîyî û mebeynê înan de çi meseleyî çin bîyî. La 1800 ra pey dewleta Usmanîyan ver kerd ci, statuyê mîreyîyanê kurdan betal kerd, waşt ke welatê kurdan bi destê paşayanê xo îdare bikera.

Goreyê tayênan, no mesele 1923 de bi ronîyayişê cumhurîyetê Tirkîya dest pê keno. Ci ra ver dewleta Usmanîyan est bîye, na dewlete goreyê dînî welat îdare kerdêne, ferq nêvisnayêne mîyanê milletan. Tirk ke çi bî, kurd zî o bî. Seltanet û xîlafet hem yê tirkan bî hem yê kurdan bî. Cengo yewin yê cîhanî de tirkan û kurdan pîya duştê ecnebîyan de dabî pêro, ê welat ra qewirnabî. Wextê cengî de grubêka eskeran îdare girewt xo dest, cumhurîyet rona, seltanet û xîlafet betal kerd, ferq vist mabeynê tirkan û kurdan. Tirkperestîye kerde; tirkî berz kerdî vetî gilê koyî, kurdî qîymet ra ardî war eştî verê lingan. Kurdî verî qirr kerdî, dime ra înkar kerdî; vat, kurd-murd çin o, her kes tirk o.

Goreyê tayênan, no mesele 1980 ra pey dest pê keno. 12ê êlule 1980 de ordîyî dest da îdareyê dewlete ser, kurdî eştî heps û zîndanan, neheqîya pîle pê kerde, îşkenceyo giran pê kerd, copî pernayî ci, gî pê da werdene. Heqereto asarên pê kerd ke wîcdanê çi merdimî qebul nêkeno. No, karê çend merdimanê nezanan bî. Kerdena nê merdimanê nezanan ser, gênc û xortê kurdan vecîyayî koyan ser, duştê dewlete de dest berd bi çeke.

Beno ke nê fikiran ra merdim heq bido yewerî, înanê bînan kêm û xelet bivîno.

La ez wazena fikirê diyinî ser ro çîyêk bivaca.

Goreyê nê fikirî cengê Çildêran (1514) ra pey hetanî îsyanê Bedirxan begî, mabeynê tirkan û kurdan zaf weş bî, çi mesele çin bî. Birayîya temame ronîyabî, na birayîye tam 330 serrî dewam kerdbî.

Aya, rast a ke o wext mabeynê tirkan û kurdan de qet meseleyî çin bîyî, her di hetî yewbînan ra zaf weş/memnun bîyî?

Ehmedê Xanî o wext de cuyayo. 1650/1 de ameyo dinya, 1707/9 de şîyo rehmet. Ey eserê xo yo pîl Mem Û Zîne 44 serrîya xo de, yanî 1694/5 de temam kerdo. No eser 60 qisiman ra pêyeno. E. Xanî yew qisim (qisimo 5.) xaseten hal û ehwalê kurdan ro nuşto. No qisim 46 beyitan ra pêyeno, çend beyitê xo wina yê:

Eke bibîyêne yê ma zî padişahêk

Heqî ci rê layiq bidîyêne kilawêk

Derman kerdêne kul û derdê ma sêwîyan

Wedayêne ma ser ra hukmê soterîyan

Muzefer nêbîyêne ma ser ra nê rûmî

Nêwendêne paga ma ser ro teyrê bûmî

Ma nêbîyêne perîşan û haltenikî

Ma ser ro hukm nêkerdêne tirk û tacikî

Seyr bike, erdê ereban ra ta yê gurcan

Kurmancî bîyê sey kelayan û sey bircan

Nê rûm û ecemî bi înan payîdar ê

Kurmancî dorûverê ci ro çarkenar ê