Murad Canşad
Welato ke ci rê “Anatolia (Anadolu)” vacîyayo, nameyê xo yo tewr verên “Xetay” o. Belgeyanê Asurîyan û Misirîyan û Urartuyan de “”Kheta (Xeta)” vacîyeno.
Cengê Troya ra pey helenî (grek) ameyê kewtê nê erdan ser û ci rê “Anatolia” vato ke no name bi ziwanê înan yeno manaya “rocasanî/rochelatî. Cayo ke roc ser ra dîyar beno…
Helenan ra pey demê Romayîyan dest pê kerdo. Înan “Asia” vato. Der û dormeyê Îzmirî rê wextê verênî ra “Asuwa” vacîyayo. Înan no name kerdo “Asia” û nayo heme welatê Xetay ra. Dime ra ke no name bîyo nameyê parzemînêk (qita), o wext Xetay rê bîlhesa “Asia Minore (Asyaya Qickeke)” vacîyayo.
Sînorê welatê Xetay xeylê hîra bîyo. Yew het reseno Trakya, yew het reseno Qefqesya, yew het reseno dîyarê Kenan.
Milletê nê welatî rê “Xett/Xet” vacîyayo. Tewrat de bi çarnayişê tirkkî “Het oğulları”, “Hitti” vacîyeno. Demê ronîyayişê cumhurîyetê Tirkîya de “Eti” vacîyayo, hîna zî no name vacîyeno.
No millet (Xettî) şarê dewan bîyo. Dewî awan kerdê, erd ramito, heywanî weye kerdê. Qickek-qickek bacarî ronayê. Bacarê înan, hetê nameyî ra, hîna zêde bi “-sa” qedîyenê: Nesa, Xettusa, Mîlasa (Mîlas), Masa, Trusa (Troya), Xarpusa (Xarpêt), Ursa (Urfa)…
Hetê sîyaset û îdareyî ra mîre û begê Xettîyan est bîyê. Her mîre û beg tenya erdê xo ser ro wayîrê hukimî bîyo.
Mîyanê nê mîre û began ra yew sulala ke xo rê “Nesî” vanê, vecîyena vernîye, der û dorme fînena xo dest, dewlete ronana. Paytext verî Nesa (Kanîş) bîyo, dime ra beno Xettusa. Tarîxşinasî nînan rê “Hîtît” vanê la înan çirey xo rê “Hîtît” nêvato. Xo zerre de “Nesî”, mîyanê milletan û dewletan de “Xettî” vato. Milletan û dewletan zî înan rê “Xett”, welatê ci rê “Xeta/Xetay” vato.
Na sulala, badê ronayişê dewlete, tayê cayî bi ceng û pêrodayiş tayê cayî bi sulh û selamet besnayê xo ra, pergalêko konfederatîf ronayo, bîya împaratorîye. O wext rîyê erdî ser ra hukmê Babilîyan û Misirîyan est bîyo. Na împaratorîye şîya Babilî ser, oca fînayo xo dest. Ê û Misir ameyê têver. Mabên de zaf reqabet û cengî bîyê. Zor nêberdo yewbînan, roniştê pê ameyê ke tarîx de nê pêameyişî rê “peymanê Kadeş” vacîyeno. Tarîx de peymano tewr verên oyo ke zanîyeno, no yo.
Împaratorîya Xettîyan badê vila bîya, herre û wele erzîyaya paganê ci ser, vîr ra şîya.
Seserra newêsine (desûnewine) de îlmê arkeolojî vecîyeno vernîye, pagê medenîyetanê verênan binê herre û wele ra yenê vetene. Paganê Xettîyan ser ra zî herre û wele erzîyena, zaf eserê nadîdeyî vecîyenê serê erdî, dinya-alem înan ra xeberdar beno.
Eserê înan benê sebebê kelecanê pîlî.
Arkeologanê ke paganê înan ser ra herre û wele eşta, alman bîyê. Nîya dayo ke ziwanê înan maneno almankî. Nezerîyet ronayo, seba sulalaya Nesîyan vato nê ma ra yê, welatê ma ra ameyê nê zerreyan de ca bîyê. Verî vato Trakya ser ra, dime ra vato Qefqesya ser ra ameyê. Badê-badê fehm bîyo ke çica ra nêameyê, xora tîya de bîyê; êyê Almanya nê zerreyan ra şîyê.
Wexto ke medenîyetê Xettîyan vecîyeno rîyê erdî ser, azperestê tirkan vanê, nê baw û kalê ma yê. Bi înan benê serfiraz. Ci rê “Eti” vanê, bi nê nameyî dem û dezgeyan ronanê. La her ke ziwanê “Hîtîtan” deşîfre beno, vînenê ke tirkkî û “hîtîtkî” yewbînan nêgênê. “Hîtîtkî” hîna zêde şono bi zazakî ser. Yê Xettîyan zî çîyo nuşte pêro yê demê “Hîtît”an, yanî yê demê sulalaya Nesîyan o. Înan ra ver nuşte bikar nêameyo. Naye ser, azperestanê tirkan yewna “nezerîyet” ronayo: “Hîtîtî” ma ra nîyê, ê teber ra ameyê la “Etî” baw û kalê ma yê…
Sulalaya Nesîyan ra ver nuşte çin bîyo la qab-qacaxî, heykelî, îdol û sembolî zaf bîyê. Nê eserî eseranê demê Nesîyan ra cîya nîyê.
Eseranê Xettîyan ra oyo tewr namdar yew sembol o. No sembol sey rocî gullewer (gilor) o û alemî temsîl keno. Yew çemberî ser ra sey tîr-rocan (tîroj) des û di gilçeyî est ê (Yewer şikîyayo, des û yew hebî mendê la cayê xo bewlî yo).
Des û di gilçeyan ra hîrê hebê serênî îanê bînan ra gird û cîya yê.
Roc, des û di, hîrê…
Nê mîyanê Aryenan de çîyê sembolîk û bimbarekî yê. Raya Heqî/Heqîye de hîna zî bi no tore bawer beno.
Persêk:
Xetay welatê kamî yo, Xettî pîr û kalê kamî yê?
