Celalî Çelîk
Şîzofrenî, yew nêweşîya kronîke û girane ya mezgî û weşîya zihnî ya ke tesîr ro fikirîyayîş, hîs, têgêrayîş û fehmkerdişê rastîye (heqîqetî) yê merdimî kena. Kesê ke na nêweşîye dir rîbirî yê, ge-ge nêeşkenê çîyê ke raşt ê û çîyê ke xeyal ê yewbînan ra cêra bikerê.
Goreyê daneyanê Rêxistina Weşîye ya Dinya (WHO), dinya de şîzofrenî tesîr ro nezîdî 27 mîlyon kesan kena; yanî her 300 kesan ra yew kes bi na nêweşîye ciwîyeno. Sebebê şîzofrenîye bi temamî nêzanîyeno, labelê cigêrayîşî nîşan danê ke têkilîya faktorê genetîkî (îrsî), faktorê dorûverî (çorşme û tecrubeyê cuye) û cîyayîyê zereyê awanî û kîmyaya mezgî na nêweşîye de rol kay kenê.
Merdim senîn zano kesêk şîzofren o?
Yew merdim bi ewnayîşê rojane yan zî bi yew testê gonîye nêeşkeno vajo kesêk şîzofren o. Semedê teşhîsê şîzofrenîye qet yew testê laboratuwarî yê tekane çin o; teşhîs tena hetê psîkîyatrîstî yan zî pisporê weşîya zihnî ra, dima ke rewşa merdimî bi hîrayî ameye muayenekerdene û sebebê bînî (sey şuxulnayîşê madeyanê tiryakî) ameyî kontrolkerdene, yeno ronayene.
Nêweşîya şîzofrenîye bi hîrê komanê nîşanan xo nîşan dana):
Nîşanê Psîkotîkî (Pozîtîfî):
Halusînasyonî: Merdim çîyê ke rastîye de çin ê vîneno, vengê ke kesî nêeşnaweno eşnaweno yan zî boy û tehmê ke çin ê hîs keno.
Hezeyanî (Deluzyonî): Merdim bi awayêko şaş û qetî bawerîya xo bi çîyanê ke rast nîyê ano, her çiqas delîlê eksê ci bibê zî.
Fikirîyayîş û qiseykerdişo bêpergale: Qiseyê merdimî tewir-bi-tewir benê, cumleyî yewbînan ra qut benê û têkilîya fikran nêmanena.
Nîşanê Negatîfî:
Kêmîya motîvasyonî û şayîye (keyfweşîye), qiseykerdişo zaf kêm, xocîyakerdişê komelkî (tenamendiš) û zehmetîya nîşandayîşê hîsan).
Nîşanê Vîrî (Kognîtîfî):
Zehmetîya dîqetdayîşî, problemê vîrî (hafîza) û zehmetîya çareserkerdişê problemanê rojane.
Tedawîya şîzofrenîye senîn a?
Şîzofrenî nêweşîyêka ke qet bêçare bo nîya; bi tedawîyêka rêkûpêke nîşanê ci kontrol benê û merdim eşkeno cuyêka normal û xosere bicuwîyo. Goreyê WHOyî, tewr kêm yew sêyê (1/3) kesê ke na nêweşîye der ê bi temamî baş benê û nîşanê înan qedîyenê. Tedawîya zû destpêkerde netîceyanê zaf baştirî dana
Tedawîya şîzofrenîye bi nê rayîran yena kerdene:
Dermanê Antîpsîkotîkî: Bingeyê tedawîye nê dermanî yê. Ê maddeyanê kîmyayîyan ê mezgî ser o tesîr kenê û nîşanê sey halusînasyon û hezeyanan kêm kenê yan zî vindarnenê .
Psîkoterapî: Bi taybetî Terapîya Zanayîşî-Hereketî (CBT) hetkarîye dana ke merdim fikranê xo fehm bikero û vera stresî û venganê ke eşnaweno xo biparêzo.
Paştîdayîşê Keyeyî û Rehabîlîtasyono Psîkososyal: Perwerdeyê keyeyî, musnayîşê huneranê cuyê rojane û paştîdayîşê kar û wendişî, merdimî rê hetkarîye kenê ke newe ra bikewo mîyanê komelî
Eke şima xo yan zî yew merdimê xo de nîşananê wina vînenê, tewr muhîm o ke wext vîndî nêkerê û serê doktorêk (psîkîyatrîst) bidê




