Avaşîn Yılmaz
Bi kirmanckî/zazakî wendegehan de perwerde çin yo. Statu û resmîyetê ziwanê ma zî çin o. Ziwanê ma de metodê dayîşê dersan zî nê serranê peyênan de zafî bîyê. Heto bîn ra bi averşîyayîşê dîjîtal-teklonojî sey online yan zî medyaya sosyale ser ra zî dersî yenî parekerdiş.
Gelo no rayîr ser ra kesek eşkeno ziwanê xo bimuso û aver bero?
Ma na perse û persê bînî nuştox, cigêrayox û perwerdekar Mutlu Can o ke bi serrano hem ri bi ri hem zî bi online desanê zazakî dano reyde qisey kerd.
Ma nika persan û cewanê ke ey dayê şima reyde pare kenî.
Serranê peyênan de Facebook, Instagram, YouTube û TikTok de dersê kirmanckî/zazakî zêde bîyî. Şima nê averşîyayîşî senî erjnenî?
Bi mi dersê kirmanckî ney la çarçewaya pêroyî de muhtewayê bi kirmanckî (zazakî) zêde bîyê. La çend kanal yan hesabê ke înan ser ra dersê kirmanckî ênê dayene est ê tabî. Nê aktivîteyî pêro semedê ziwanê ma feydedar ê. Hetê bînî ra Înternet, platformê medyaya sosyale yew îmkano bêhempa yo ke bi taybetî zî ê ziwanê ke bê statu yê, şert û mercanê ziwananê fermîyan ra mehrum mendê/verdîyayê, bi înan berhem, bernameyan, muhtewayan ûsn. viraştene rê yew firsendo baş pêşkêş keno. Ganî ma ra her keso/a wende/wendeye medyaya sosyale de bi kirmanckî (zazakî) binuso. Muhtewayanê bi kirmanckîyan bivirazo, yan zî înan pare bikero. Nê platforman de her roje tena tek cumleya bi zazakî nuştene bîle muhîm o. Na cumle derheqê çîyî de bena wa bibo; edebî, felsefî, terorîk, kulturî, cuya komelkî, kulturî, dînî, cuya rojane, magazîn ser o bena ferq nêkeno, manaya xo ra dotêr (wetêr) yew mana îfade kena. Tena no helwêst bîle do merdimanê ma ser o tesîrêko baş bikero. Çunke qij yan pîl bê ferq nêkeno pêro aktîvîteyê winasîyî vera ziwanê xo yê dayîke xobawerîya (bi tirkî özgüven) şarê ma zêdnenê. Gama ke mi nê nuştêne, mi ewnîya zazakînewsî ra û tede xeberêka weş û balkêşe dîye. Spotê na xebere wina bî: “Şaredarîya Şaristanê Girdî ya Amedî, çarçiweya şaredarîya zafziwanî de, Merkezê Vengdayîşî yê ALO 153î de Zazakî zî îlawe kerd” Dê şima ser o bifikirê ke na game xobawerîya vera ziwanî yê zazayanê Dîyarbekirî ser o do senî hewa tesîr bikero. Netîce wazenê formatê dersan de bê, wazenê formatan yan zî konseptanê bînan de bê ferq nêkeno heme bêjê karê medyaya sosyale yê bi kirmanckî, hem hetê payramendiş û averşîyayîşê kirmanckî ra hem zî hetê vilabîyayîşê kirmanckîya standarde ra zaf girîng, tesîrdar û erjaye yê.
Medyaya sosyale de zaf kesî dersa zazakî danê. No çîyêko baş o yan zî problem o?
Bêguman eke meqsed ziwan û kulturê ma rê xizmet kerdene bo medyaya sosyale yew waro çalak, feydedar û bêsînor o. Se ke mi verê zî va ez hûmara dersan zêde nêvînena. Beno ke şima tayê muhtewaya ke armancê înan musayîşê zazakî rê xizmet o zî na çarçewa de hesibnenê. Bi goreyê mi êyê ke rasterast formatê derse de yê 3-4 heban ra zêde nîye. Tîya de çîyo muhîm hetê zaf kesan ra dîyayîşê dersan û viraştişê muhtewayan yê perwerdeyê kirmanckî nîyo. Muhîm nê tewir xebatî yanî xebatê musnayîş yan perwerdeyî ganî kesê ke ehîl ê, wayîrê lîyaqetî yê hetta eke mumkin o biney pedagojî ra zî hayîdar ê, hetê înan ra bêrê kerdene. Ha beno ke tayê kesî vajê “Ma ê ma bi seyan, bi hezaran mamostayê ma, pisporê ma est ê?” (Rast o, esas no bi xo xoser yew problemo gird o ke ganî ma ser o derg û dila krîtîkan bikerê û vajê qey (çirê) çin ê, la nika û tîya dora ey nîya.) La qet nêbo merdim bi xo zana/zanaye bibo ke bimusno ê bînan. Mavajê yew kes almankî baş nêzaneno, ma o do senî dersan bido? Ha, nîyet pak o, ez aye rê çîyê nêvana la no bes nîyo. Yew nêweşî bîyarê çimanê xo ver, eke kesêko nêzan xo bierzo orte û dermananê xelatan bido ê nêweşî, beno ke bibo sebebê mergê ey yan halêkê ey yê hîna giranî. Mentiqê ziwan zî na nimûne ra zaf dûrî nîyo. Eke çîyê xeletî (şaşî) milet mîyan de “sey rastî” vila bibê, telafîyê înan zaf zehmet beno. Ez bi xo hertim vana her babete ser o vana; çendîye ney senînîye muhîm a. Bi mi kar wa tay (şenik) bo, la baş bo. Hem berpirsîyarîya nê tewir karan giran a. Tabî na berpirsîyarîye ra ê kesê ke haya înan aye ra est a, seba înan muteber a. Helbet ke tena nê di nimuneyî nîyê, êyê ke nika nêameyî mi vîrî yan nêkewtê çimanê mi ver zî est ê muheqeq, la mesela Youtube ser ra dersê ke bi nameyê KIRMANCKÎ BIMUSE ke hetê Suzan Vejan Tatli ra dîyêne dersan rê, OnlineDersZazaki xebatanê musnayîşî yê amatoraneyan rê nimûneyê weş ê ke ez înan ecibnena (begem kena).
Gama ke kesêk dijital ser o goreyê fekê dewa xo dersa zazakî bido zirarê ci standardê ziwanî ser o senî beno?
Heme dinya de winî yo. Perwerdeyî de, ziwano standard esas êno girewtene, bi ey û perwerdeyê ziwanê standardî êno dayene. Fek senî ke nameyê xo ra zî dîyar (bellî) beno; fek o (bi tirkî ağız) o, vatişkî yo yanî şekil yan hawayê qiseykerdişî yo cayî (mehellî) yo. Mumkin nîyo ke ti her fekî de dersan bide, hem zî no îcab nêkeno. Xora amancê ziwanê standardî ziwanî de centralîzasyon o, formo muştereko ke pêro qiseykerdoxê ey bieşkê pê komunîkasyon, têkilî, dayîş-girewtiş, fealîyetê perwerdeyî, weşan û weşangerî ûêb. bikerê viraşten o.
Estbîyayîşê fekan semedê her ziwanî çîyêko tebîî yo. Ziwano standard fekan orte ra wenêdareno, çin nêkeno. Kesê ke wina fikirîyenê seba ke wayîrê malumatê rastî nîyê şaş fikirîyenê yan zî kesê ke na mesela manîpule kenê tesîrê înan de manenê. Nê îzahatê kilmî ra pey ez naye vaja: Ganî amancê ma yo bingeyên vilabîyayîşê ziwanê standardî bo. No nêno a mana ke keso ke wazeno fekê dewa xo, fekê herêma xo nêmuso. La hem hetê zanistî hem zî hete asanî ra ganî verê cû ziwano standard bêro musayene û musnayene. Aye ra kesê ke fekan de dersan danê xeletî kenê. Ha mavajê yew grûbe est a ke mensubê aye ziwanê standardî zanê, beno ke semedê a grûbe bi hawayo spesîfîk dersê fekê mintiqaya înan bêrê dayêne. Eksê ney yanî fekan de dersan dayene do çîyêko musbet nêbo û hetta zerar bido vilabîyayîşê ziwanê standardî zî. Ez zî nê ke tena ê mintiqaya xo Gimgimî heme fekan rê hesas a, wesla nêwazena tek çekuya yew fekî bîle vîndî biba. Xora ma mecbur nîyê ke hertim pê ziwanê standardî qisey bikerê. Ez ke şona dewa xo ez kî pê fekê ma (Kirmanckîya Gimgimî/Zonê Ma) qisey kena. Ez bi xo 2011î ra nata kursanê kirmanckî dana, yanî yew faelatê mino daîmî zî musnayîşê ziwanî yo. Çîyo ke ez tim dersanê xo de wendekaran/kursîyeran ra vana bi ey nuqte rona: Lazim o verê ziwano standard bêro musayene. Keso ke ziwanê standardî zano, ey rê musayena fekê herêma ey zaf asan (rehet) a. Kitab yan tekstê ke bi fekê mintiqaya ey/aye nusîyayê bi baldarî (dîqet) biwano, tena sayeyê înan de û xo bi xo bîle eşkeno sewîyeya cîdî de fekê mintiqaya xo bimuso. Rast o mabênê fekanê kirmanckî de, qiseykerdişê mintiqayan mîyan de zaf ferqî est ê la nê ferqî yan zî ez vaja cîyayîya fekan hema-hema %90 vurîyayîşê vengan ra teşkîl beno. Sey nimûne ma, ekmek’e tirkî rê mintiqayanê xo de vanê “nan, non, nûn”, standard de, yanî nuştişê muşterekî de formo rast “nan o” Vengî (nuştiş de herfî) bi hîrê şekilî vurîyenê, na nimûne yê yew şekilî ya, ez derg nêkera. Qismo bîn zî (%10) dewlemendîya (zengînîya) ma ya çekuyan nîşan dana ke a zî cîyayîya nameyan a. Mavajê xeta Dêrsimî de taş’a tirkî rê vanê “kemere (m), exlebê mintiqayanê bînan de zî vanê “kerra (m)”. Yan zî “pirnike (m), zincî (m), kepuge (m), vinî” nê çar nameyî zî muqabîlê “burun” yê tirkî yê. Axir şert û îmkanî sey serranê 1960î yan zî 70yî nîyê ewro zaf ferhengê ma yê dewlemendî yê matbu û dîjîtalî est ê. Merdim eşkeno nê çîyan zî înan ra bimuso û bizano.
Ewro ma eşkenî mîyanê kirmanckî de behsê standardêko muşterek ê nuştişî bikê? Yan zî hîna prosesê standartbîyayîşî dewam keno?
Ez peynîye ra dest pê bikera. Prosesê standarbîyayîşî ramena (domîyena). La çarçewaya bingeyênî de yanî sewîyeya ke semedê nuştiş û pêro çalakîyanê ke ê pê ziwanî benê rê îcab kena, a sewîye de qedîyayo. La esas hema nêqedîyayo. Standardîzasyonê ziwanan winî da da-vîst da-hîris serran de nêbeno, nêqedîyeno. Mesela bi mi çîyanê tewr muhîman ra yew zî fîîl (kar) ê, hema fîîlî nîyameyê standardîzekerdiş. Bê nînan xora standardîzasyonê ziwanan çi rey nêqedîyeno, no semedê heme ziwanan wina yo. Çunke ziwan û dewlete di mefhûmê dinamik ê. Organîzakerdişê înan, ancîna xonewekerdiş, modernîzekerdiş û aktualîzekerdişê înan do tim dewam bikero.
Helbet ke ma eşkenê vajê seba nuştişî ziwanê (kirmanckî/zazakî) ma yo muşterek yo standard est o. Ez nika pê ey nusena mesela. Xebata min a tezê masterî Bîblîyografyaya Kirmanckî (Zazakî) est a, sey kitab zî mi weşanaybî. Eke kes bala xo biverdo aye bivîno ke ziwanê ma yo standard virazîyayo û no ziwan cayê xo zî girewto. Senî girewto? Pêserîya nuştekî ya kirmanckî sewîyeya zaf-zaf berze de bi nê ziwanî yanî ziwano standardo ke hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra tespît bîyo vejîyayo orte. No zî yew îspado objektîf o ke ma rê vilabîyayîşê ziwanê standardî musneno (mojneno).
Medyaya sosyale de babetê zazakî ke xelet yenî nuştiş yan zî xelet yenî sewqkerdiş, do senî ameyoxê ziwanî ser o tesîr bikerê?
Se ke ma zanê nuştiş sey vatişî yanî sey qiseykerdişî nîyo. Yê nuştişî tayê qaydeyê xo est ê. Temamê nê qaydeyan ra Rasnuştiş (Îmla) vajîyeno. Formanê rastan û înan bi qaydeyanê rastan nuştene şert o. Û no nê ke tena semedê kirmanckî yan kurmanckî (kirdaskî) semedê her ziwan û heme qiseykerdoxanê ey şert o. Gama ke ma nusenê ganî rastnuştişî rê dîqet bikerê. Tena nuştox, cigêrayox û mamostayê ma ney ganî kesê ke medyaya sosyale ser ra muhtewayan amade kenê û weşanenê meselaya rastnuştişî de zaf hesas bibê. Çunke nê yê ke mi vatî pêro semedê şarî model ê, nimûne yê; normal o ke şar viraştoxanê înan sey zana/zanaye hesibneno. No her komelî de wina yo. Milet nuştişê înan rast qebul keno û xo rê sey nimûne gêno. Aye ra mesulîyetê înan pîl o. Se ra çendê nê kadroyanê ma nê mesulîyetê xo ra hayîdar ê û goreyê naye gama ke nusenê yan programan ancenê bi baldarî hereket kenê ez nêzana la na mesela zaf-zaf muhîm a.
Heta ke kurdkî wayîrê yew statuyî bo, çîyê zarurî est ê ke ganî ma înan bîyarê ca. Şarê ma mîyan de vilabîyayîşê ziwanê standardî û tetbîqbîyayîşê Rastnuştişî çîyanê bingeyên û tewr muhîm ra yê. Aye ra rolê nê kesanê ke mi gama bîne ê hûmaritî zaf girîng o. Eke nê kesî ziwanî şaş binusê, hişê şarî, hişê ê kesanê ke newe kirmanckî musenê yan zî newe dest pêkerdo û ziwanê nuştişî musenê danê têmîyan ro. Hetê bînî ra çîyo nuştekî, çîyo vilabîyaye maneno, eke xeletîye vila bîye zaf zehmet o ke bêra rastkerdene. Bi kilmîye nuştiş yan yewna çî beno çi beno wa bibo nimûneyê başî tesîrê pozîtîf, yê xeletî zî tesîrê negatîfî kenê. Coka ma pê ziwanî kamcîn fealîyet kenê wa bikerê ganî ma verê verkan Rastnuştî rê dîqet bikerê. Çunke çi menfi çi musbet tesîrê ci do tena ewro ney ameyoxî de zî bivejîyê vernîya ma.
Gama ke dersê ziwanî hadre benê, ganî kamcîn çimeyan ra fayde bigîrîyo? Muhîmîya ferheng, gramer û xebatanê akademîkan çi ya?
Xebatê gramerî, ferhengî, xebatê akademîkî yê gramerî ke bi hawayo zanistî yan bi hawayo metodolîjîkî virazîyayê û virazîyenê seba ma zaf hewce kenê. Zaftewirîya mîsyonê nê xebatan est a. Verê verkan ma sayeyê nê xebatan de strukturê ziwanê xo, taybetmendîyanê ziwanê xo musenê, xezînaya çekuyanê ziwanê xo ra hayîdar benê. Ma her warê xebatan yê ziwan, kulturî û hunerkî de nînan ra îstîfade kenê. Tabî nînan ra yew zî amadekerdişê materyalanê dersan o. Seba ke yew dezgeyê perwerdeyî yê fermî yo ke otorîteya nê çîyan dest de ya çin o, her kes werzeno xo het ra kitabê gramerî nuseno, ferheng amade keno. No bi xo xora çîyêko anormal o. Mavajê dinya de her keso ke yew ziwanî zano yan ê ziwanî de wende yo, eşkeno kitabêkê gramerî/musnayîşî binuso. Ekstrem o yanî. La ma de nimûneyê ney tay nîyê. Ancîna ti ewnenî tayê xebatanê goya akademîkan ra heyret manenî. Ma muhtewa ra fek veradê, hetê qaydeyanê şeklîyan yê xebatêka akademekî ra bîle biqusur ê. Ez binê ci xêz kena û wina vana: Ganî mamosta yan zî kadroyê ma yê ke dersanê kirmanckî danê yan zî wazenê seba dersanê xo materyalan amade bikerê “nê tewir çimeyan” ra dûrî vinderê. Tabî xebatê ke pak ê, baş û cîdî yê zî est ê ke xora qesdê mi ê nîyê.
Ge-ge ez kursanê xo de zî rastê “nê tewir çimeyan” êna; vînena yew/e destê xo berz keno/a û vano/a filan kitabê gramerî mi het est o, yan mi kitabê bêvan kesî girewto. Gelo munasîb o ke ez sey çimeyê hetkarî ci ra îstîfade bikera? Ez vana keremê xo rê ê kitabî/kitaban yew cayê berzî ke domanî (gedeyî) do nêeşkê destê xo biresnê uca de ronê. Hawayo ke qutîyê dermanan ser o nusîyeno ha. Key ke kursê mi qedîya, o wext şima do weş fehm bikerê ke mi çira a roje wina vato. Xulasa kesê ke dersê ziwanî danê, ganî çimeyê ke na çarçewa de bixebitnê, înan weş nas bikerê. Eke pisporî yan zanayîşê înan naye rê qîm nêkero wa xo biresnê ê kesan ke na mana de ehîl ê, haya înan xebatanê gramerî, ferheng û xebatanê akademîkan yê cîdîyan ra est a. Wa înan ra hetkarî yan qet nêbo pêşnîyazan biwazê. Bê nînan rast û munasîb nîyo ke ez tîya de nameyanê çend kitaban yan zî yê nuştoxan/amadekerdoxanê înan bida.
Goreyê fikrê şima, amadekarê dersanê kirmanckî yê medyaya sosyale de ganî kamcîn prensîbanê bingeyênan bîgîrê verê çimanê xo?.
Ez bi çend madeyan rêz bikera;
1) Wa kes şaş fehm nêkero la kesê ke biwazê projeyanê winasîyan virazê verê her çîyî ganî kirmanckîya (zazakîya) standarde baş bizanê û zanayîşê xo ra, sewîyeya xo ra emîn bê ke wa bieşkê heqê nê karî bidê. Çunke hela ke dersanê kirmanckî dayene qelsîye (zeîfîye) qebul nêkeno.
2) Çi kitab çi kes çi dezgeh bo ganî çimeyanê rastan; pisporan; ehîlan ra îstîfade bikerê yan zî hetkarî biwazê.
3) Rastnuştiş zaf-zaf muhîm o, hetta vanê ya “xêza sûr a”, ganî rastnuştişî de zaf hesas bê. Merdim ke yew karî kerd biwazo nêwazo xeletî keno. No zaf normal o. Eke xeletîyê înan bibê, ganî dima ra înan bi hawayo ke mumkin o rast bikerê, bi îzahatan telafî bikerê.
4) Ganî tayê cîyayîyanê (ferqanê) mehellîyan yê bingeyênan yê kirmanckî neqil bikerê. Mavajê karan (fîîlan) ra yew nimûne: Tayê mintiqayan de “yorulmak”ê tirkî “betilîyayene” tayênan de zî “qefilîyayene” yo. Bestoxê “de” yê tirkî ma de hem “zî” yo hem “kî” yo. Tena nê nîyê, sewbîna varyant, qalib û qaydeyê kirmanckî yê lokalî/herêmkî est ê ke ganî ê zî sewîyeya bese de bêrê dayene. Hewce yo ke ehemîyet bidîyo nê xususî.
5) Çarçewaya ziwanî ra teber sey heme xebatan ganî îstîqrar û berdamîya nê xebatan zî est bo. Amadekarê projeyanê winasîyan ganî naye rê dîqet bikerê, ancîna heta ke destê înan ra bêro ganî bala xo baş bidê her detayê nê karan ser ke her hetî ra karê başî bivejîyê orte. Bêguman tena karê başî encamanê başan peyda kenê. Herhal keso ke eksê ci îdîa bikero çin o ke tena karê başî hêjayê teqdîrkerdişî yê û tena karê başî ameyoxî rê bimanê. Hem ma naye zî xo vîr ra nêkerê ke yewna fonksîyonê îndîrektî yê karanê başan, nimûneyanê rindan est o: Sewbîna kesî sayeyê înan de teşwîq û motîveyê xebatanê neweyan benê. Bi kilmîye goreyê mi ra kesê ke xebata ziwan û kulturî kenê ganî îdealîst bê û îdealîstane bifikirîye û têwbigêrê, la no zî her kesî ra nêno pawitene tabî.
Musnayîşê zazakî de perwerdeyo onlîne tesîrdar o yan zî perwerdeyo ri bi ri?
Bi mi mamostayê ke karê xo de baş ê, derse dayoxê ke pispor ê, seba înan ganî mabênê her dîyinan de zaf zêde ferq nêbo. Tabî no fikrê min o yanî ez bi xo mesela wina erjnena, la beno ke tayê kesî eksê ney bifikirîyê. La eke ma çimê kursîyeran yan zî wendoxan ra biewnîme eynî hewa nîyo. Tayê kesî est ê vanê mi rê perwerdeyê rî bi rî (klasik) hîna munasîb û baş o, hîna feydedar o. Ez atmosfere sinife de, rî bi rî hîna rehet musena. Tayê zî vanê mi rê ferq nêkeno mi rê her di alternatîfî zî benê. Tayê est ê ke ê zî vanê mi rê perwerdeyo onlîne beno. Eke onlîne bo ez hîna rehet bala xo dana ser yan adapteyê musayîşî bena. Helbet ke tayê faktorî weçînayîşê metodî yê wendekaran/kursîyeran ser o tesîr kenê. Eke ez çend nimûneyan bida; temenê (emrê) kursîyeran, taybetmendîyê kesîtîya înan, musayîşê ziwanî ser şîyayîşê înan, cîya-cîyayîya imkanê înan yê xo ciresnayîşê kursan ûsn. La no zî est o ke metodan ra teber sewîyeya pisporîya mamostayan, sewîyeya pedagojîke ya mamostayan, her tewir melzeme û materyalê ke dersan de ênê bikarardene zaftewirî û senînîya înan zî berdarîya fealîyetanê perwerdeyî ser o, netîceyan ser o tesîr kenê. Tabî seba ke sînoranê fîzîkîyan ra girêdaye nîyo her cayê welat, Tirkîya û dinya ra îmkanê beşdarîye dano, ancîna hetê demî ra obsîyonanê cîya-cîyayan pêşkêş keno; mavajê kesê ke bi rojan cayê xo yê karî de yê nêeşkenê şorê kursanê klasîkan û sewbîna sedeman ver perwerdeyo onlîne hîna zaf vejîyeno vernî û rewac o. Ganî tena hûmara kursanê rî bi rîyan ney yê onlîne zî zêde bê. La hêvîya mi na ya: Doman û ciwanê ma êdî serranê xo yê averşîyayan de û kursan ra ney demanê xo yê perwerdeyê verênî de û wendegehanê fermîyan ra kurdkî (kurmancî-zazakî) bimusê û pê ziwanê xo yê dayîke perwerde bibê.
Bi xususî seba ciwanan, ganî babetê medyaya sosyale senî bêrê amadekerdiş?
No pers, persêko zaf spesîfîk o, la ez eşkena wina vaja: Ciwananê dinya rê kamcîn babetî rewac ê, kamcîn muhtewayî trend ê, eleqe ancenê ganî ciwananê ma rê zî eynî babetan û konseptan de program, muhtewa û viraşteyî bêrê amade kerdêne. Goreyê mi ra kîşta ê bînanê ke mi ê cor ra vatî de yewna çîyo ke ganî îlahîm est bo yan zî bêro viraştene muhtewayê ke bale ancenê musayîşê ziwan, kultur, kamîye (nasname), tarîx û folklorê ma ser, tede nê babetan ser o êno vindertene yê. Qet şik çin o ke nê tewir muhtewayî do dazanayîş û hişmendkerdişê miletê ma rê xizmet bikerê. Ancîna se ke zanîyeno hem zereyê ma ra hem teberê ma ra tayê kes û derûdorî û peyayê ke bîyê haceta înan vejîyayê ke nê wazenê kamîya (nasnameyê) ma ser o, ziwan û kulturê ma ser o plananê xo yê qilêrinan (gemarinan) tetbîq bikerê. Ez winî fikirîyena ke hetê vernîgirewtişê propagandayan û falsîfîkasyonanê nê derûdoran ra zî do feydeyê nê muhtewayan bibo.
Goreyê şima, musnayîşê ziwanî de xeletîya tewr pîle ya ke yena kerdiş çi ya?
Ez nêeşkena xeletîya tewr pîle bi yew cumle îzah bikera: Aye ra;
1) Cîyayîya alfabeyan ya viraşte (sunî) ya. Senî ke şima zî zanê tayê derûdorê marjînalî est ê ke ê materyalanê dersan de û kursanê xo de herinda Alfabeya Kurdî de Alfabeya Jacobsonî ra bigîrê hetanî ê Şexsîyan alfabeyanê cîya-cîyayan xebitnenê.
2) Tayê zana, mamosta yan zî otorîteyê ma zî est ê ke qismêkê nînan verê standardîzasyonê kirmanckî de rol girewto la dima ra to dî senî ke yew ramitox/şofor derbazê şerîtê bînî bo, nînan zî o qayde meylê xo vurnayo û teşbîh de xeletîyê nêbo meşrebê xo gore qayde û formê (şekilê) standardî yê “hîna rastî” tesbît kerdê. Ancîna kesê ke binê sîya înan de yê, se ke înan xo rê sey murşîd qebul bikerê meylê înan tetbîq kenê û gama ke nusenê yan zî muhtewayan amade kenê goreyê meylê nê şexsîyetan nusenê. Qismêkê nînan zî hema-hema ke temamen fekê dewa xo esas genê û goreyê ey kitabanê derse amade kenê û dersan danê.
3) Tayê şexsîyet yan zî mamostayê ma zî est ê ke hîna înan bi xo meselaya ziwanê standardî hel nêkerda yan zî zanayîşê înan qîm nêkeno ke dersa ziwanî bidê kursan de mamostatîyê kenê.
4) Tayê kitabê dersan yê probleminî est ê ke nê yan bi destê ê kesan ke ziwanî ra baş fehm nêkenê ra amade bîye yan zî hetê kontrol, redaksîyon û wendişê peyênî ra prosesêkê cîdî ra nîyameyê vîyartene.
Nê her çar xususê ke mi vatî her yewê înan dereceyê xeletîya tewr pîle de seypê yê. Coka tîya de ez eynî rastîye bi hewayêkê bînî vaja: Eke fealîyetanê perwerdeyî de, xebatanê ziwan û kulturî de meyîl, metod û materyalê rast û zanistî nêrê xebitnayenê, ancîna eke nê fealîyetî hetê kadroyanê pisporan ra nêrê kerdene eşkera yo ke feydeyî ra zafêrî zerarê înan do bireso ma.
Ewro seba ciwîyayîşê zazakî îhtîyacîya tewr lezgîne çi ya? Hîna zaf kursî, hîna zaf weşanî yan zî mîyanê keyeyî de qiseykerdiş o?
Cuya rojaneyî de, kuçeyan de, keyeyan de, her warê cuye de pê kirmanckî (zazakî) qiseykerdiş îhtîyacîya ma ya tewr lezabez (acîl) a. Dima ra akerdişê kursan êno. Qasê zedêbîyayîşê înan zaftewirîya kursan zî zaf muhîm a. Mavajê îcab keno ke domanan rê cîya, êyê ke qiseykerdox ê la wende nîyê înan rê cîya, kesê ke hîç kirmanckî nêzanê înan rê cîya kursî bêrê akerdene. Ancîna sey kuluba qiseykerdişî, kuluba wendişî (edebîyatî), kuluba pisporîye, kursê perwerdekarîye, aktîvîteyê ziwanî yê şaxanê taybetan, performansê ganî yê bi zazakî, babetanê sey edebîyat, folklor, cuya sosyale, vatoxîya sanikan, tercume, kaykerdoxîye, spîkerîye, pêşkêşkarîye, dîksîyon ûsn. de organîzasyonê perwerdeyî bêrê viraştene.
Sey vateyo peyên heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî çîyê zerurî ke ganî ma înan bikerê tay nîyê. Û nînan ra tewr zaf kesê ke sey “kadroyê ma yê ziwan, kultur û akademîkî” name benê, dima ra mamosta û dezgeyê ma yê kulturî û kesê zanayî berpirsîyar (mesul) ê. Helbet ke qasê nînan her tewir fealîyatê weşan û weşangerî (weşanxane, kovar û rojnameyî, radyo û televîzyonî, keyepelî, program û muhtewayê ke YouTube û sewbînan kanalan û platformanê medyaya sosyale de benê ûêb. zaf hewce kenê. Axir no ziwan, ziwanê ma yo, ma rê mîrasê baw û kalan o. Bê ma kam do wayîrîye ro ziwanê ma bikero? Reyna ganî ma ney aqilê xo ra qet nêvejê: Heta ke ziwanê ma bibo wayîrê yew statuyî, o do ancax sayeyê bi hawayo pratîk wayîrvejîyayîşê ma de; sayeyê lebat, xebat û organîzasyonanê ma de estena xo muhafaze bikero.
Na xebere bi destekê madî yê Sefaretxaneyê Almanya yê Anqara, çarçeweya 'Projeyê Xurtkerdişê Dezgehanê Medyaya Herêmî yê bi Wasitaya Mentorîya Mîyanneteweyîye û Vurnayîşê Dîjîtalî' de ameya amadekerdene, mesuldarîya muhtewayî aîdê dezgehê ma ya."
