Celalî Çelik

Her milet estbîyayîşê xo bi ziwan, nasname û kulturê xo domneno û bi nê nirxan tarîx de cayê xo gêno. Seba her miletî zî averşîyayîşê edebîyat û ziwanî de kesê ke sey rayber yenê qebulkerdene est ê. Kurdan û edebîyatê înan de zî no ca tewr zaf Mîr Celadet Alî Bedîrxanî rê aîd o; xisûsen xebatê gramerî de keda ey bêhempa ya.

Cuye û Xebatê Şexsî yê Celadetî

Mîr Celadet Alî Bedîrxan 26ê Nîsana 1893yî de Îstanbul de ameyo dinya. Keyeyê ey ameybî sirgûnkerdene û Îstanbul de cuyêne. Maya ey Senîha Xanima Çerkeze, pîyê ey zî Mufetîşê Mehkemeya Îstanbulî Emîn Beg bî. Celadet hem ziwannas, hem rojnamewan û hem zî sîyasetmedarêko zana bî. O verê her çî sey pîyê alfabeya kurdkî ya herfanê latînkî yeno naskerdene. Teberê kurdkî de tirkî, erebkî, fariskî, frensî, rûskî, yûnankî, almankî û îngilîzkî zî zanitêne. Nê ziwan û alfabeyan pêver kerd û vîna ke ziwanê kurdkî rê tewr zaf alfabeya latînkî hemaheng a. O 15ê Temuza 1951î de Şam de cuja xo bedilna.

Kovara Hawar û Şoreşa Çapemenîye

Celadetî bi na alfabeya latînkî tewr verê kovarêka tarîxî ya sey "Hawar"î viraşte. Na kovare 15ê Gulana 1932yî de dest bi weşan kerd û heta 1943yî weşanîya. Na dewre de pêro pîya 57 hûmarê na kovare ameyî weşanayene. Nînan ra 23 hûmarê verênî hem bi herfanê latînkî hem zî bi yê erebkî çap bîyî. Labelê hûmara 23yine ra pey teyna herfê latînkî ameyî xebitnayene. 15ê Gulane ke roja destpêka Hawarî ya, serra 2006î ra nat hetê kurdan ra her serre sey "Roşanê Ziwanê Kurdkî" yeno pîrozyene.

Badê Kovara Hawarî, Celadetî serra 1942 de dest bi çapa kovara "Ronahî" kerd. Na kovare sey pêveka Hawarî bi reng ameybî çapkerdene; teyna herfê latînkî tede ameyî xebitnayene û tena bi lehçeya kurmanckî bîye. Ronahî mabênê serranê 1942 û 1945î de ameye weşanayene û nê wextî de pêro pîya 28 hûmarê aye vejîyayî.

Hawar de Caardena Kirmanckî (Zazakî) û Mewlidê Mela Ehmedê Xasî

Kovara Hawarî zafane bi kurmancî bîye, la zerreyê aye de nuşteyê sorankî û lehçeya kirmanckî (zazakî) zî vejîyayêne. Na çarçewa de Celadetî xebatêka tarîxî kerd: Kitabo tewr verên ê kirmanckî ke bi nameyê "Mewlidê Kirdî (Mewlidê Nebî)" 1898 de hetê Mela Ehmedê Xasî ra ameybî nuştene, serra 1933 de hetê Mîr Celadet Alî Bedîrxanî ra ame weşanayene.

Celadet hûmara verêne ya Hawarî de keda xo wina îfade kerdêne:

"Hawar vengê zanayîş o. Zanayîş xo naskerdiş o, xo naskerdiş zî ma rê rayîrê welat û weşîye akena. Her kes ke xo nas bikero; eşkeno xo bidayo naskerdene."

Eserê Ey:

· Elifba Kurdkî

· Rîpelê Elfabê

· Rêzimana Elifbaya Kurdkî

· Rêzimana Kurdkî (Bi hemkariya Roger Lescotî)

· Ferhenga Kurdkî

· Notê Rojane (Günlük Notlar)

· Persa Kurdî Sero / De La Question Kurde (Fransizkî û Tirkî)

· Were Dotmam (Şîîrê ke kovara Hawarî de vejîyayê)

· Bêvengîya Zerreyê Edîrne (Edirne Sükutunun İç Yüzü - Bi Kamuran Bedîrxanî reyde)

· Mistefa Kemalî rê Mektub

· Dîbaca Nimêjên Êzdiyan

· Hevind