Bahrî Çabuk

Verê pêro her çiyî bi persê ke sade: Fitbol çi yo? Persa ma persê ke sade la ontolojîk a. Çunku cewabê na perse estîya/ontaya fitbolî ser o ya. Eke fitbol yew estîyê ke bo; eynî wextî de na estî/onto wayirê yew epîstema ya zî. Eke fitbol wayîrê yew epîstema bo, eynî wextî de na epîstema wayîrê yew etîkî yo zî. Eke fitbol wayirê yew etîkî bo, eynî wextî de no etîkî wayirê yew estetîkî yo zi. Bi kilm no mentiq nîşan dano ke; bi ewnîyayişêko felsefî fitbol erjnayene mimkun o. Fitbol yew mefhumê ko ontolojîk, epîstemolojîk, etîk, estetîk û polîtîk o.

Belê fitbol; yew topo gilor, çar hekemî, di qale û vîst û di kaykerdoxî yew sehaya xêzkerdî de çira hina şinê û yenê? Yan zî bi milyonan kesê ke heman wext de kêye de, qehwexane û sitadan de nefesê xo gênê û bi yew awaz qîrenê? No çiyo? No tena kay o? Gelo yew hunerêko? Yan temaşe yo? Yan zî yew aidîyet şexsî û komelî yo? Yan yew nasname yo? Yan hendî yew kay ra zêdeyîn yew endustrî yo? Belkî fitbol famkerdiş tena sitadan de temaşe kerdiş bes nîyo. Gereka însan tarîxa yê zî, estetîka yê zî, amancê yê zî, ekonomî û felsefe zî pê yew ra bivîno. Çunke fitbol tena no nîyo ke senî kay beno. Fitbol heman wextî de no zî yo ke; kam kay keno, kam temaşe keno, kamî ra aidîyet virazeno û kam nê aidîyetan ra pere qezenc keno? Û belkî perso giranêr no yo: Fitbol hîna kay o, yan kay hendî bîyo leteyê bazarî? Kayê bi topî, tarîxa yê zaf kehan o. Labelê fitbolo modern bi taybetî seserre newêsine de şekil girewt o. Qanûn û etîkê êyê rojane ameyî nuştiş. Qilûbî saz bîyî. Lîgî virazîyayî û fitbol hendî-hendî formê xo ya modern girewto. Seba fitbolê rojaneyî nê agahî bes niyê. Gereka manayê fitbolî bêro famkerdene. Gereka fitbol bi felsefe bêro nirxnayene û erjnayene.

Labelê fitbol verênan de tena sipor nêbi. Seba emerîqano latînî de fitbol çoşî bi, qernewal bi, festîwal bî; xonîşandayê şaran bi, nasnam û xo vîrardişê kulturan bi. Karkerî, xortî, wendoxî, taxî û şarî dorê heman topî de kom bîyêne. Cayêko top kewtêne meydan û însanî dorê êy de yewbînan dîyêne. Çunke top tena top nêbî. Top bahaneyê pê yew ra ameyîşî bî. Fitbolî de tayê çiyê ke cuya rojane de kêm biyê bî estê: Azadîya şaran bi.

Verê ra însanî karxane de destûrê patronî de bî. Keyan de adet est bî. Komel de qaydeyî est bî. Labelê meydan de, top lingê êy de ke bî, yew saniye zî bo, biryar êy ra mendêne: Sey xo şêne. Sey xo remêne. Sey xo vazdî dêne. Sey xo pas dênê. Sey xo şut eştêne. Sey xo drîblîng kerdêne? Nê wextî de fitbolî estetîkê xo na azadî ra girewtêne. Çunke azadîya hunerî zî tam no ca da dest pêkeno: Wexto ke însan çîyeko tena seba netîceyî nê, seba rindîya kerdişî zî kerdêne biyêne huner. Gelo fitbol ewro sey hunerî yeno vînayene? Yew tablo çira rind o? Yew şiîr çira însanî tesîr keno? Yew muzîk çira ma biveng keno? Û yew pasê fitbolî çira hezaran kesî heman wext de cayê xo ra bi kelecan wedareno? Nê persan mîyan de têkilî esto. Estetîk tena muzeyî de nîya. Rindî tena tablo, şiîr û muzîk de nîya. Rindî eşkena meydanê fitbolî de zî vejîyo meydan. Yew paso ke kes nêpaweno bêro eştene. Yew drîblîngo ke mudafa ra bi rindî derbas beno. Yew top ke ling ra linge şono û heta golî zemînî nêvindeno. Yew qalewan ke yew saniye de bedenê xo hewa de veradano. Nê pêro hunerê hareketê bedenî yê.

Labelê fitbol tena herketê bedenî nîyê. Tede fikir esto. Tede xeyal esto. Tede wext esto. Tede rîtm esto. Û tede rindî esta. Nê sebeban ra fitbolbaz tayê rey sey hunermendî yo. Resîmkar bi boya karê xo keno. Muzîsyen bi vengan xebet yeno. Şaîr çekuyan şuxulneno. Fitbolbaz zî bi bedenê, bi hîşa xa, bi mekan, bi wext û bi topî bi kar ano. Meydan sehnayê êyo. Top zî amrazê êyo. Neway deqîqe zî wextê êyo. Labelê fitbol de yew çî esto ke hunero bînan ra cîya keno: Netîce verê de nêyeno zanayene. Şano de aktor zano perde senî qedyena. Labelê fitbolbaz netîce nêzano. Temaşekerdox zî nêzano. Nêzanayîş fitbolî ra kelecan virazneno. Û tam no ca de, fitbol huner ra derbas beno û beno temaşe. Şano de temaşekerdox temaşe keno. Sînema de zî temaşekerdox temaşe keno. Temaşe ra yew tama estetîke yeno qirewtene.

Fitbol de terefgir tena temaşe nêkeno. O qîrîyeno. Stranan vano. Dest çalpneno. Hêrs beno. Heweno. Bermeno. Fitbolbazanê xo teşwîq keno. Reqîbî ser o zextan keno. No mana de terefgir tena temaşekerdox nîyo. O leteyê kaye yo zî. O leteyê tîmê xo yo zî. O leteyê meydanî yo zî. O leteyê temaşeyî yo. Eke sitad bêterefgirî bo, maç hîna maç nîyo. Labelê çîyeko tede kêmî est o: Veng. Hest. Aidîyet. Rîtm… Fitbol temaşayê hunerî kerdişî tena fitbolbazî nîyê. Tribunî zî nê hunerî de rol gêna. Belkî nê sebeban ra yew kes vano: Ma qezenc kerd. Nêvano: Timê ma qezenc kerd. No ferq zaf girîng o. Çunke terefgir xo û tîmê xo hendî cîya nêvîneno. Tîm û qilûb beno leteyê ez î. Û ez î hendî-hendî beno ma. No ca de fitbol ra yew konsepto felsefî vejîyeno: Aidîyet. Aidîyet hendî nasname yo. Nasname zî tena cewabê persê; Ez kam a? nîya. Nasname heman wext de cewabê nê persî ya zî: Ez kamî ra ya? Însan yew keyeyî ra yo. Yew taxê ke ra yo. Yew şarê ke ra yo. Yew ziwanî ke ra yo. Yew komelî ke ra yo. Yew bawerî yê ke ra yo. Û tayê rey ne heman qilûbê ke ra yê. Yew doman çira qilûbê ke xo ra weçînayene? Tena seba qezencî? Nê!... Tayê rey babî êy zî na qilûbe paweno. Tayê rey birayê êyî. Tayê rey taxa êy pêro. Tayê rey şarê yê pêro. Doman forma pêroneno û heman wext de tena rengî pê xo nêkeno. Tarîxa xo pê keno. Vîrardişanê xo pê keno. Aidîyetê xo pê keno. Nê sebeb ra forma fitbolî tena kincê ke nîya. Rengê aye eşkeno yew nesilî neslê bînî ra girê bido. Bawkalê yê yew maçî ano vîrê xo. Babî yew fitbolbazî. Laj yew golê ke tîmê xo. Serre bedilîyenê. Fitbolbazî bedilîyenê. Sitadî bedilîyenê. Labelê rengî manenê. No ca de fitbol hendî kay ra zêde çî yê ke bîn beno: Vîr û hîşa komelkî.

Tayê tim û qilûbî bê şarî nêyenê famkerdiş. Çunke qilûb tena cayê kaykerdişî nîyo. Qilûb tayê rey şar bi xo yo. Rengê şarî. Karkerê şarî. Taxê şarî. Sikakê şarî. Derdê şarî. Hewayîşê şarî. Heta ziwan û dîyalektê şarî eşkeno tribunî de xo nîşan bido. Wexto timê şarî meydan/sehe ra vejîyeno, tayê terefgirî seba înan tena vîst û di fitbolbazyî meydan de nîyê. Şar bi xo meydan de yo. Nê sebeb ra maçê fitbolî tena di timan mîyan de maç nîyo. Tayê rey di taxan, di şaran, di tarîxan û di nasnameyan mîyan de sembolê ke hemwerî yo. No hem hêza fitbolî yo hem zî xeterê êy o. Çunke aidîyet eşkena însanan pê yew ra bîyaro. Labelê no aidîyet eşkeno înan cîya zî bikero. Ma ke esto, zaf rey ê bînî zî vejîyenê. No ca de a felsefe gereka pers bikero: Ma qilûba xo hez kerdiş ra raqîbî ra nefret kerdiş mecbur ê? Na! Aidîyet bê dijminî zî eşkena bibo. Eke aidîyet seba xo ra dijmin wazena, hendî aidîyet ra vejîyena û beno taassub.

Fitbolo modernî de, tarîxê xo de pola karkeran ra têkilîyêko xurt esto. Însano ke pêro hewte yî de xebitîyeno, roja maçî de qilûbê xo rey şono. Sitad cayêko karkerî eşkenê heman golî de qîrî bikerê. Labelê nê vînayîşna ra gereka xo nêxapîyê ye. Fitbol de hima zî na taybetî ya xo windî nêkerdo. Tena tayê rey înan yew tribun de ardê pê yew. Fitbol ke endustrîyel bî, polan reyna sitadî de xo nîşan da yo. Çayê roniştiş û temaşe kerdişî de belo beno: VIP, Premium cayî. Qîmetê bilêtan. Xizmeto taybetî. Yew het de ê ke zaf pere danê. Yew het de ê ke tena timê xo bivînê wazeno. Îronî no ca yi de ya: Kayê ke bi hêza şarî pîl bî, tayê cayan de şarî ra bîyo zaf giran.

Kesê ke fitbol ra îadîyet viraşt o, hendî tayê rey fitbolî temaşe kerdiş ra nêeşkeno sitadî ra şiro. Nê ca de fitbolo endustrîyel tena ekonomî nêbedilneno. Aidîyetî zî bedilneno. Terefgir hendî muşterî yo. Belkî fitbolo modernî de bedilîyayîşo herî giran no yo: Terefgir hendî-hendî beno muşterî. Ferq çi yo? Terefgir qilûbî ra aidîyet his kerdêne. Muşterî xizmet vineno. Terefgir şikîyayîş de zî maneno. Muşterî bi produktî qiyas keno. Terefgir vîrardiş virazeno. Muşterî mal gêno. Endustrîya fitbolî wazena ke heman terefgirî bi heman wext de bikero muşterî. Forma bigiro. Bilêt bigiro. Weşan bigiro. Abonîye bigiro. Produktê sponsorî bigiro. Gereka qilûbê xo tena hes meke ro: Markayê êy zî bi kar bîyaro. No ca de aidîyet beno sermaye. Hes beno bazar. Nasname beno produktîksîyon.

Felsefe û Teknolojî
Felsefe û Teknolojî
İçeriği Görüntüle

Û ekonomî fitbol de yew çîyo zaf qîmetdar keşf keno: Însan çîyo ke pê aidîyet his keno, bi asanî terk nêkeno. No sebab ra seba bazarî qîmeto zaf gird o. Çunke muşterî eşkeno marka bibedilno. Labelê terefgir qilûbê xo bi asanî nêbedilneno. Kapîtalîzm nê sedaqet û bawerî ra produktîsyon virazeno.

Verênan fitbolbaz qehremanê taxe, şarî yan qilûbe bî. Ewro zî eşkeno bibo. Labelê hendî yewna nasname zî esto: Sermaye… Qîmetê transferî… Miaş… Sponsor… Reklam… Îmaj… Taqîbker… Forma rotiş... Fitbolbaz hendî tena fitbol kay nêkeno. O beno marka zî. No ca de ziwanê fitbolî zî bedilîyeno. Ma seba fitbolbazî vanê: Qîmetê êy çend milyon o? Piyasa de qîmetê êy zêde bî. Qilûbe êy rot. Nê vateyan de fitbolbaz sey însanî ra zêde sey yew qîmetê ekonomik yeno vînayene. Felsefe no ca de pers kena: Însan kengê ra produkte bi yo? Wexto ke bedenê fitbolbazî, performansê êy, sûretê êy, nameyê êy û cuya êy ya ke kesane pêro ekonomik qîmet peyda kenê, gelo fitbolbaz hîna hunermend o? Yan karkerê endustrîya temaşeyî yo? Belkî wirdî zî yo. Û nakokîya fitbolê modernî tam no ca de ya: Meydan de hunermend… Bazar de mal…

Qilûb û timî verênan bi tax, şar, karker, mekteb yan komelêko ra têkilîdar bîyî. Badê cû fitbol global bî. Sermaye global bî. Weşan global bî. Terefgir zî global bî. Ewro yew kes eşkeno hezaran kîlometre dûrî ra qilûbêke ra hez bikero. No bi xo problem nîyo. Fitbol eşkeno însanan sînoran ra derbas bikero û pê yew ra bîyaro.

Labelê perso bîn esto: Qilûb û tîm wexto şarê xo ra dûr keweno, nasnameyê xo ra zî dûr keweno yan nê? Eke nameyê sitadî her çend serrî yew sponsorî ra bêro dayîş... Eke forma her serrî seba bazarî bêro bedilnayîş... Eke maçî seba televîzyonî siete bêro bedilnayîş... Eke terefgir seba qîmetê bilêtî nêeşkenê sitadî ra şêro... O wext qilûb hîna keyeyê terefgirî yo? Yan terefgîr hendî muşterîyê markayî yo? Nê persî tena fitbolî ra nîyê. Nê persî modernîzasyonê fitbolî ra yê. Çunke heman çî şaran de zî beno. Taxî marka benê marqayê sereke yî. Kulturî produkte benê. Vîrardiş beno ticarî. Û aidîyet eşkena bêro rotiş.

Neway deqîqe hendî tena neway deqîqe nîya: Fitbolo endustrîyel de maç, verê maçî dest pêkeno. Xeberê transferan… Roportajî… Sosyal medya… Reklamî… Siponsorî… Forma neweyî… Kayê behîsî… Programê televîzyonî… Analîzî… Maç qedyeno nê heman dewam kenê. Labelê produkte nêqedyeno. Çunke rojê bînî reyna gereka fitbol bêro rotiş. No ca de fitbol tena neway deqîqeyê kayî nîyo. Bîyo muhtewayo nêqedîyayîşî. Fitbol de temaşe kerdiş hendî bes nîyo. Endustrî wazena ma fitbolî her roj bi kar bîyarê. Maç bivînê. Xeberî biwanê. Transferan taqîb bikerê. Forma bigêrê. Vîdyoyan bivînê. Munaqeşe bikerê. Û reyna siba zî heman çerx dewam bikero. No ca de pers no yo: Ma hîna fitbol ra hez kenê, yan ma bîyê hêsîrdarê fitbolî? Fitbolo endustrîyel de yew çekuye pêro çekuyan ra zêde qîmet girewta: Qezenc. Qezenc bike. Maç qezenç bikere. Behîs qezenç biker. Pere qezenç bikere. Senî? Tayê rey ferq nêkeno. Seba qilûb milyonî meydan de yê. Seba antrenorî kar esto. Seba fitbolbazî kontrat esto. Seba siponsorî dîtbarî esto. Seba televîzyonî temaşekerdox esto. Nê sebeban ra netîce estetîkî ser o zext keno.

Labelê ma fitbolî tena seba qezencî temaşe kenê? Eke wina bo, tablo tena qîmetê rotişê xo ra rind o? Şiîr tena çend kitab rotîş ra qîmetdar o? Muzîk tena çend rey goşdarî bî ra huner o? Nê! O wext fitbol zî tena siqor nîyo. Yew tîm eşkeno maçî bibiro û hîna zî rind kay bikero. Yew ekîb eşkeno qezenc bikero û hîna zî însanî weş bikero. La senî? Ma persê xo bi persenê bşanê felsefe ra dewam bikerim. Estetîk persena: Senî kay kerd? Bazar persena: Çend qezenc kerd? Felsefe yewna pers zî kena: Nê qezencî seba çi yê? Felsefe fitbol de aîdîyet cayê ke taybet vîneno.

Fitbol ez î ra yew ma dano virşatene: Ma qezenc kerd. Ma şikyayîş werd. Ma şampîyon bî. No ma zaf xurt o. Însano ke cuya rojane de xo tena hiss keno, tirîbun de hezaran kesan rey heman sitranan vano. Yew kes hendî tena nîyo. No hêza aidîyetî ya. Labelê her ma eşkeno yew ê bînî zî virazo. No ca de fitbol eşkeno hezkirdiş ra derbasê nefretî bibo. Reqîb hendî tena reqîb nîyo. Beno dijmin. Rengê bînî hendî tena reng nîyo. Beno çîyo ke gereka bêro nefretkerdiş. Felsefe zî tam no ca de lazim a. Çunke felsefe persena: Seba ke ez, ma biba, gereka yewna ê bînî bibo? Bi goreyê mi: Nê! Nasname bêdijminî zî eşkena bibo. Aidîyet bênefret zî eşkena bibo. Reqabet bêdijminî zî eşkena bibo. Belkî kulturê fitbolî yo raştî zî tam no ca de dest pêkeno: Qilûba xo hez bike, labelê însanê ke raqîbî yê zî bivîne. Belkî fitbolî rind keno nê yo: Pêro qanûnanê êy mîyan de hîna imkanê surprîzî esto. Meydan pîvanê wayîr xo yo. Wext sinordar o. Qanûnî est ê. Labelê nê sînoran mîyan de fitbolbaz hîna eşkeno çîyeko ke kes nêpaweno bikero. Tam sey cuya însanî. Ma zî sînoran mîyan de cuyenê. Tarîx… Komel… Beden… Pere… Wext… Qanûn… Pêro ma sînor kenê. Labelê azadî belkî bê sînor bîyayîş nîya. Azadî, sînoran mîyan de rayîro newe peyda kerdiş a. Nê mana de yew drîblîng tena hereketê fitbolî nîyo. O yew îfadeyê azadîye yo. Fitbolbaz verê xo de di midafa vîneno. Pêro kes paweno ke o topî pas bido. O pas nêdano. Mîyanê înan ra derbas beno. Tribun aya xo ra wedarena. Çunke însan tena drîblîng nêvîneno. Însan, yew saniye bo zî, imkanê azadîye vîneno.

Gelo fitbol hîna zî huner û aidîyet o? Yew cewabê mi no qetî çinyo. Labelê heta ke tayê çî manenê. Heta ke fitbolî de surprîz esto. Heta ke fitbolbaz tena reqem nîyo. Heta ke terefgir tena muşterî nîyo. Heta ke qilûb tena marka nîyo. Heta ke şar tena bazar nîyo. Heta ke forma tena produkt nîya. Heta ke qezenc tena qîmet nîyo. Heta ke yew baw eşkeno destê lajê xo bigêro û êy rey maçî ra şiro. Heta ke yew kal, golê ke panca serrî verê dîyo, hîna sey vizêrî vîr ano. Heta ke yew doman eşkeno sikakan de di sîyan ra qale bikero û topî lingê xo ra berzo... Fitbol hîna kay o. Hîna huner o. Hîna aidîyet o. Hîna vîr o. Hîna nasname yo.

Labelê endustrî her roj nê cayî teng kena. Problem pere nîyo. Fitbolî ra pere lazım o. Problem wexto dest pêkeno ke pere amraz bîyayîş ra vejîyeno û beno armanc. Nê wextî de fitbol hendî seba însanî nêvirazîyeno. Însan seba fitbolî beno muşterî. Belkî fitbolî seba felsefeyî qîmetdar keno tam no yo: O cuya însanî yew meydano qij de nîşan dano. Ferd û komel. Ez û ma. Şar û dinya. Karker û sermaye. Aidîyet û nasname. Azadî û qanûn. Rindî û netîce. Huner û pere. Hezkirdiş û nefret. Qezenc û şikyayîş. Pêro heman meydan de yê. Fitbol verênan de tena kaye bî. Badê cû bî temaşe. Temaşe bî huner. Huner bî aidîyet. Aidîyet bî nasname. Nasname bî bazar. Û bazar bî endustrî.

Labelê yew çî hîna nêbedilîya yo: Top hîna gilor o. Nê sebeb ra hîna nêeşkeno bizano ke kamca ra şono. Belkî omîdê fitbolî zî no ca de yo. Endustrî eşkena bilêtî biroşo. Forma biroşo. Weşan biroşo. Nameyê sitadî biroşo. Fitbolbazî bi milyonan transfer bikero. Heta hezkirdişê terefgirî ra zî bazar virazo. Labelê hîna zî endustrî di çîyan bi temamî nêeşkena bigirro: Vîrardiş û a saniye. Vîrardişo ke yew bawî destê lajê xo girewto bi û verê pancas serran êy rey şîyê maç. Û a saniyeya ke top lingê fitbolbazî ra vejîyeno û pêro sitad bêveng paweno ke çi beno. Yew çi bi mana beno. Hindî yew tarîx o. Yew îmkan o. Yew nasname yo. Fitbol heta ke nê di çîyan paweno, tena endustrî nîyo. O hîna kay o. Hîna huner o zî. Hîna aidîyet o zî. Û belkî pêro pereyan ra dûr, hîna yew leteyê azadîya însanî yo zî.